{"id":1133,"date":"2020-11-11T05:10:23","date_gmt":"2020-11-11T04:10:23","guid":{"rendered":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/?p=1133"},"modified":"2020-11-30T08:43:27","modified_gmt":"2020-11-30T07:43:27","slug":"2019-julita-a-dunalska-rekultywacja-jezior-teoria-i-praktyka-str-102-107","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/?p=1133","title":{"rendered":"2019 – Rekultywacja jezior teoria i praktyka (2019). dr hab. in\u017c. Julita Dunalska, prof. UWM."},"content":{"rendered":"\n
\"\"
dr hab. in\u017c. Julita Dunalska, prof. UWM
Profil badawczy: Doskonalenie metod ochronnych i rekultywacyjnych zbiornik\u00f3w wodnych; badania zmian \u015brodowiskowych w jeziorach naturalnych i zmienionych antropogenicznie; przyczyn i mechanizm\u00f3w post\u0119puj\u0105cej degradacji zbiornik\u00f3w wodnych; monitorowania tempa metabolizmu jezior poprzez wykorzystanie nowoczesnych sond pomiarowych oraz danych wysokiej cz\u0119stotliwo\u015bci; transformacji materii organicznej w wodach powierzchniowych w warunkach zmian klimatycznych, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem roli bakterii; charakterystyki metabolizmu jezior oraz oceny czynnik\u00f3w kszta\u0142tuj\u0105cych wielko\u015b\u0107 produkcji pierwotnej i respiracji w powi\u0105zaniu z dynamik\u0105 w\u0119gla organicznego.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Rekultywacja jezior teoria i praktyka (2019). dr hab. in\u017c. Julita Dunalska, prof. UWM. Str. 102-107<\/h4>\n\n\n\n

Przeprowadzenie efektywnej rekultywacji stanowi du\u017ce wyzwanie, bowiem wymaga nie tylko sprawdzonych metod  technicznych  ale  r\u00f3wnie\u017c  zintegrowanej  strategii  oraz  zaanga\u017cowania wielu os\u00f3b i instytucji. Dzia\u0142ania ochronne i rekultywacyjne musz\u0105 dotyczy\u0107 zar\u00f3wno zlewni, jak  i misy  jeziorowej,  a  tak\u017ce  czynnik\u00f3w  spo\u0142eczno-kulturowych  oraz  politycznych,  kt\u00f3re maj\u0105 wp\u0142yw na rozw\u00f3j, wdra\u017canie i monitorowanie dzia\u0142a\u0144 zwi\u0105zanych z odnow\u0105 jezior. <\/p>\n\n\n\n

Pomimo  kilku metod  rekultywacji  zastosowanych  na  Jeziorze  E\u0142ckim  oraz  Jeziorze Wolszty\u0144skim,  pozytywne  efekty  by\u0142y  kr\u00f3tkotrwa\u0142e. Fakt,  i\u017c  samo wdro\u017cenie  technicznych rozwi\u0105za\u0144  nie  daje  gwarancji  sukcesu  potwierdzaj\u0105  r\u00f3wnie\u017c  dane  literaturowe  (Cooke  i  in.2005; Hamilton  i Dada  2016; Mackay  i  in. 2014, Moss  i  in. 2002). G\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105  jest  wci\u0105\u017c  zbyt  du\u017cy  \u0142adunek  biogen\u00f3w  pochodz\u0105cy  ze  \u017ar\u00f3de\u0142  zewn\u0119trznych.<\/strong>  Poprawa  jako\u015bci wody  w  Jeziorze  D\u0142ugim  w  Olsztynie  to  przede  wszystkim  efekt  odci\u0119cia  zewn\u0119trznych \u017ar\u00f3de\u0142 zanieczyszcze\u0144, a nast\u0119pnie wieloletnia  rekultywacja pod kontrol\u0105 wykwalifikowanej kadry naukowej. Bardzo  cz\u0119sto,  co pokaza\u0142 przyk\u0142ad  jezior: E\u0142ckiego  i Wolszty\u0144skiego, po uregulowaniu  gospodarki  wodno-\u015bciekowej  w  zlewniach,  ogromnym  problemem  staj\u0105  si\u0119 \u015bcieki opadowe i roztopowe oraz tzw. \u201eczynnik ludzki\u201d czyli \u015bwiadome zanieczyszczanie w\u00f3d przez na przyk\u0142ad nielegalne odprowadzanie \u015bciek\u00f3w lub nie\u015bwiadome dzia\u0142ania wynikaj\u0105ce z braku edukacji na temat funkcjonowania ekosystem\u00f3w wodnych<\/strong>.  Planuj\u0105c dzia\u0142ania rekultywacyjne w misie  jeziorowej, nale\u017cy w pierwszej kolejno\u015bci odci\u0105\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a zanieczyszcze\u0144 w zlewni<\/strong>. Liczne badania wskazuj\u0105, \u017ce niezwykle trudnymi do wyeliminowania s\u0105 zanieczyszczenia rozproszone, pochodz\u0105ce z miejscowo\u015bci pozbawionych kanalizacji  zbiorczej  i  przedostaj\u0105ce  si\u0119  do  jezior  poprzez  gleb\u0119,  wody  gruntowe,  rowy melioracyjne,  wskutek  niew\u0142a\u015bciwego  u\u017cytkowania  szamb  itp.  Powa\u017cny  problem  stanowi\u0105 zanieczyszczenia obszarowe zwi\u0105zane g\u0142\u00f3wnie z zanieczyszczeniami pochodzenia rolniczego<\/strong>, a  ich  likwidacja  wymaga  zastosowania  r\u00f3\u017cnorodnych  metod  przystosowanych  do poszczeg\u00f3lnych zlewni, ich cech fizjograficznych, glebowych, aktualnego zagospodarowania oraz  stosunk\u00f3w  hydrograficznych  (Grabowska  i  in.  2014,  Fraterrigo  i  Downing  2008, Malmaeus  i  H\u00e5kanson  2004).  Szczeg\u00f3lnie  w  jeziorach  miejskich,  kt\u00f3re  przez  lata  by\u0142y odbiornikami  \u015bciek\u00f3w,  teoretycznie niewyczerpalnym magazynem  substancji biogennych  s\u0105 osady denne (S\u00f8ndergaard i in. 2003, Welch i Cooke 2005). <\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cnym  elementem  dzia\u0142a\u0144  rekultywacyjnych,  powinna  by\u0107  r\u00f3wnie\u017c  kontrola  a nast\u0119pnie racjonalny spos\u00f3b zagospodarowania strefy brzegowej. <\/strong>Liczne przyk\u0142ady pokazuj\u0105, \u017ce poprzez usuwanie makrofit\u00f3w, budow\u0119 licznych pomost\u00f3w oraz zepchni\u0119cie brzegu w celu utworzenia pla\u017cy, eliminuje si\u0119 naturalne bariery biogeochemiczne oraz niszczy siedliska dla ryb,  bezkr\u0119gowc\u00f3w  i  zooplanktonu  (Dunalska  i  in.  2017).  Zabudowa  w  samej  strefie brzegowej wi\u0105\u017ce  si\u0119 z przekszta\u0142ceniem gruntu, obni\u017ceniem  jego w\u0142a\u015bciwo\u015bci  sorpcyjnych  i retencyjnych<\/strong> (Tong i Chen 2002, Welty 2009).<\/p>\n\n\n\n

Zar\u00f3wno dane literaturowe jak i zaprezentowane przyk\u0142ady pokazuj\u0105, \u017ce rekultywacja jezior to ambitny cel. Bardzo cz\u0119sto wi\u0105\u017ce si\u0119 to z du\u017cymi kosztami, co w przypadku ubogich gmin  uniemo\u017cliwia  jakiekolwiek  dzia\u0142ania.  Natomiast  tam  gdzie  rozpocz\u0119to  rekultywacj\u0119, brak d\u0142ugofalowych program\u00f3w monitorowania oraz kompleksowych dzia\u0142a\u0144 ochronnych w zlewni, niweczy podj\u0119te wysi\u0142ki. Zniech\u0119ca  to  lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 oraz w\u0142adze do dalszych dzia\u0142a\u0144.  Cz\u0119sto,  pomimo  konsultacji  naukowych  i  gotowych  program\u00f3w  ochronno-rekultywacyjnych  opracowanych  przez  grupy  specjalist\u00f3w  na  podstawie  kompleksowych danych monitoringowych, dzia\u0142ania w obr\u0119bie misy jeziorowej ko\u0144cz\u0105 si\u0119 ca\u0142kowita pora\u017ck\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Przyczyn\u0105  s\u0105  lokalne,  konkurencyjne  interesy  finansowe  i  polityczne  oraz  brak  edukacji  i komunikacji pomi\u0119dzy zarz\u0105dcami a u\u017cytkownikami w\u00f3d. Cz\u0119sto samorz\u0105dy s\u0105 osamotnione w  dzia\u0142aniach  i  nie  posiadaj\u0105  wsparcia  merytorycznego  oraz  finansowego.  Wszystko  to sprawia,  \u017ce  stosowane  techniki  s\u0105  cz\u0119sto  przypadkowe,  a  firmy  reklamuj\u0105ce  tzw.  \u201ezabiegi rekultywacyjne\u201d  czy  \u201einnowacyjne metody\u201d  s\u0105  jedynie  nastawione  na  osi\u0105gni\u0119cie  korzy\u015bci maj\u0105tkowych.<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Uzyskanie  trwa\u0142ych  i pozytywnych efekt\u00f3w  rekultywacji  to przede wszystkim  lepsze zrozumienie  proces\u00f3w  przyczynowo-skutkowych,  odpowiedzialnych  za  dynamik\u0119  przemian zachodz\u0105cych  w  ekosystemach  wodnych.  Wsp\u00f3\u0142czesna  rekultywacja  wymaga  nie  tylko sprawdzonych  metod  technicznych,  ale  r\u00f3wnie\u017c  holistycznego  podej\u015bcia,  kt\u00f3re  uznaje  i upowa\u017cnia lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnie z naukowcami, zarz\u0105dcami w\u00f3d oraz politykami do czynnego anga\u017cowania si\u0119 w programy ochronno-rekultywacyjne oraz monitoringowe w\u00f3d. <\/p>\n\n\n\n

Zaprezentowane poni\u017cej zasady powinny usprawni\u0107 proces decyzyjny  i wykonawczy kompleksowych dzia\u0142a\u0144 w celu poprawy jako\u015bci zasob\u00f3w wodnych:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1.  Wst\u0119pny monitoring <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wst\u0119pny  monitoring  jeziora  oraz  jego  zlewni  powinien  dotyczy\u0107  jednego,  pe\u0142nego  cyklu rocznego,  a  najlepiej  2-3  letniego  okresu  bada\u0144,  aby  wyeliminowa\u0107  r\u00f3\u017cnice  zwi\u0105zane  z czynnikami meteorologicznymi  i klimatycznymi. Niezb\u0119dna  jest dok\u0142adna  inwentaryzacja, a nast\u0119pnie  analiza  (minimum  1  rok)  wszystkich  \u017ar\u00f3de\u0142  zanieczyszcze\u0144  w  strefie  brzegowej zbiornika pod k\u0105tem \u0142adunku zwi\u0105zk\u00f3w biogennych wnoszonych do jeziora oraz nielegalnych \u017ar\u00f3de\u0142 zanieczyszcze\u0144 (np. dprowadzanie \u015bciek\u00f3w poprzez systemy kanalizacji deszczowej).<\/p>\n\n\n\n

Dodatkowym  elementem  powinna  by\u0107  dok\u0142adna  charakterystyka  zlewni:  (mapy topograficzne, zdj\u0119cia satelitarne, plany zagospodarowania przestrzennego, strategia rozwoju lokalnego) oraz charakterystyka morfometryczna jeziora (plany batymetryczne).<\/p>\n\n\n\n

2.  Wykorzystanie wiedzy specjalistycznej <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Program  monitorowania  powinien  by\u0107  zaplanowany  i  nadzorowany  przez  do\u015bwiadczony zesp\u00f3\u0142. Wa\u017cna jest zar\u00f3wno wiedza naukowa i tutaj istotn\u0105 rol\u0119 powinny odgrywa\u0107 jednostki naukowe, jak i wiedza praktyczna (np. firmy specjalizuj\u0105ce si\u0119 we wdra\u017caniu r\u00f3\u017cnych metod ochronno-rekultywacyjnych). Wa\u017cn\u0105  rol\u0119  powinien  pe\u0142ni\u0107  koordynator  naukowy,  kt\u00f3ry  na bie\u017c\u0105co b\u0119dzie analizowa\u0142 wyniki bada\u0144, w  razie potrzeby  je konsultowa\u0142 ze  specjalistami  i ewentualnie  poszerza\u0142  zakres  bada\u0144  w  celu  wyja\u015bnienia  proces\u00f3w  odpowiedzialnych,  za jako\u015b\u0107 w\u00f3d. Rol\u0105 naukowc\u00f3w powinna by\u0107 r\u00f3wnie\u017c krytyczna ocena prowadzonych dzia\u0142a\u0144, sta\u0142a analiza danych, ci\u0105g\u0142a ch\u0119\u0107 poszukiwania nowych metod, bezpiecznych dla \u015brodowiska naturalnego. Daje to gwarancj\u0119 poprawnego wykonania poszczeg\u00f3lnych etap\u00f3w monitoringu, wszechstronn\u0105 analiz\u0119 wynik\u00f3w bada\u0144, a nast\u0119pnie realizacj\u0119 okre\u015blonych cel\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

3.  Zdefiniowanie plan\u00f3w kr\u00f3tko- i d\u0142ugoterminowych <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Planowanie dzia\u0142a\u0144 rekultywacyjnych nale\u017cy  rozpocz\u0105\u0107 od sprecyzowania  jasnych, kr\u00f3tko-  i d\u0142ugoterminowych cel\u00f3w. Dzia\u0142ania te powinien koordynowa\u0107 naukowiec w porozumieniu z instytucjami  rz\u0105dowymi  oraz  samorz\u0105dowymi,  zarz\u0105dcami w\u00f3d  oraz  lokaln\u0105  spo\u0142eczno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cnym elementem  jest realna ocena potencjalnych mo\u017cliwo\u015bci realizacji programu dzia\u0142a\u0144 ochronnych  i  rekultywacyjnych,  z  uwzgl\u0119dnieniem  czynnik\u00f3w  \u015brodowiskowych, ekonomicznych  i  spo\u0142ecznych.  To  za\u015b  pozwoli  na  zaplanowanie  zakresu  bada\u0144,  czasu  ich trwania,  u\u017cycia  stosownych  metod  i  narz\u0119dzi.  Wa\u017cnym  elementem  planu  jest  r\u00f3wnie\u017c wyznaczenie do\u015bwiadczonego zespo\u0142u, kt\u00f3ry przeprowadzi badania  terenowe i laboratoryjne.<\/p>\n\n\n\n

Badania powinny obejmowa\u0107 wszechstronn\u0105 analiz\u0119 parametr\u00f3w  fizycznych, chemicznych  i biologicznych  jeziora,  jednak  ich  zakres  powinien  by\u0107  stosowny  do  wyznaczonego  celu  i okre\u015blony przez zesp\u00f3\u0142 specjalist\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

4.  Opracowanie zintegrowanej strategii<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Przywr\u00f3cenie jako\u015bci w\u00f3d wymaga zintegrowanej strategii, kt\u00f3ra dotyczy nie tylko dzia\u0142a\u0144 w samej misie  jeziorowej,  ale  r\u00f3wnie\u017c  odci\u0119cia  zewn\u0119trznych  \u017ar\u00f3de\u0142  zanieczyszcze\u0144. Dlatego podstaw\u0105 jakichkolwiek dzia\u0142a\u0144 powinien by\u0107 d\u0142ugofalowy projekt opracowany przez zesp\u00f3\u0142 niezale\u017cnych ekspert\u00f3w, po zapoznaniu si\u0119 i opracowaniu danych monitoringowych. Nie ma jednej uniwersalnej metody dla wszystkich jezior. Dob\u00f3r metod rekultywacji do zastosowania w  praktyce  zale\u017cy  od  specyfiki  zbiornika  i  jego  zlewni.  Jedynie  do\u015bwiadczony  limnolog, praktyk  z  zakresu  ochrony  i  rekultywacji  jezior  mo\u017ce  oceni\u0107,  czy  dzia\u0142ania  s\u0105  zgodne  z za\u0142o\u017ceniami  i  sygnalizowa\u0107  potrzeb\u0119  niezb\u0119dnych  zmian  w  trakcie  jej  realizacji.  Lokalne interesy,  niewiedza  b\u0105d\u017a  ch\u0119\u0107  uzyskania  natychmiastowego  efektu  bez  monitoringu  i d\u0142ugofalowych  plan\u00f3w  nie  mo\u017ce  usprawiedliwia\u0107  wdra\u017cania  metod  nie  przynosz\u0105cych trwa\u0142ych  efekt\u00f3w  poprawy  jako\u015bci  w\u00f3d  (np.  tzw.  \u201eNowych  technologii\/Innowacyjnych metod\u201d). Nadrz\u0119dnym celem rekultywacji musi by\u0107 \u201edobro jeziora\u201d czyli uzyskanie dobrego stanu w\u00f3d, a nie np. osi\u0105gni\u0119cie korzy\u015bci finansowych  lub wizerunkowych  lokalnych w\u0142adz. Z punktu widzenia merytorycznego, spo\u0142ecznego i ekonomicznego nie ka\u017cde jezioro powinno by\u0107  rekultywowane.  Cz\u0119sto  stopniowe  wype\u0142nianie  misy  przez  osady  i  zarastanie  przez ro\u015blinno\u015b\u0107  powoduj\u0105ce wyp\u0142ycanie misy,  powoln\u0105  jej  niwelacj\u0119  i  przekszta\u0142canie  jeziora w bagno i torfowisko, to naturalny proces starzenia si\u0119 jezior. W takiej sytuacji nale\u017cy wdro\u017cy\u0107 dzia\u0142ania  zwi\u0105zane  z  przekszta\u0142ceniem  danego  terenu  pod  k\u0105tem  funkcji  np.  krajoznawczo-edukacyjnej oraz turystyki pieszej i rowerowej. <\/p>\n\n\n\n

5.  Nauka obywatelska<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Niezb\u0119dne  jest  w\u0142\u0105czenie  lokalnej  spo\u0142eczno\u015bci  w  badania  naukowe,  co  umo\u017cliwia  lepsz\u0105 komunikacj\u0119  pomi\u0119dzy  naukowcami  a  u\u017cytkownikami  i  zarz\u0105dcami  w\u00f3d.  Udzia\u0142 wolontariuszy  w  analizie  podstawowych  parametr\u00f3w  fizykochemicznych  w\u00f3d,  mo\u017ce  by\u0107 bezcennym  \u017ar\u00f3d\u0142em  informacji  na  temat  d\u0142ugoterminowej  oceny  jako\u015bci  w\u00f3d.  Stworzenie platformy  dla  zainteresowanych  stron w  celu wymiany  do\u015bwiadcze\u0144, wspieranie  oddolnych inicjatyw spo\u0142ecznych w obszarze dzia\u0142a\u0144 naukowych  i edukacyjnych, mo\u017ce mie\u0107 kluczowe znaczenie  w  osi\u0105gni\u0119ciu  pozytywnych  efekt\u00f3w  przeprowadzonej  rekultywacji. Wa\u017cna  jest \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce sukces w du\u017cym stopniu zale\u017cy od wsp\u00f3lnej odpowiedzialno\u015bci na poziomie decyzyjnym  i wdro\u017ceniowym. Niezb\u0119dna  jest dba\u0142o\u015b\u0107  ze  strony  gminy o w\u0142a\u015bciw\u0105 ochron\u0119 jezior i kontrol\u0119 potencjalnych \u017ar\u00f3de\u0142 zanieczyszcze\u0144 oraz regularny monitoring jako\u015bci w\u00f3d po przeprowadzonych zabiegach rekultywacyjnych. Wszystkie dzia\u0142ania zwi\u0105zane z ochron\u0105 i rekultywacj\u0105 zbiornik\u00f3w wodnych powinny by\u0107 zapisane jako dzia\u0142ania d\u0142ugofalowe zar\u00f3wno na poziomie lokalnym jak i og\u00f3lnopa\u0144stwowym. <\/p>\n\n\n\n

6.   Wykorzystanie  nowoczesnych  narz\u0119dzi  w  kontroli  efekt\u00f3w  planowanych  b\u0105d\u017a zrealizowanych dzia\u0142a\u0144 rekultywacyjnych (modelowanie i dane o du\u017cej cz\u0119stotliwo\u015bci)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

U\u017cycie  modeli  matematycznych  w  odniesieniu  do  zlewni  i  jezior  powinno  by\u0107  jednym  z element\u00f3w  planowania,  a  nast\u0119pnie  kontroli  efekt\u00f3w  wdra\u017canych  metod  rekultywacji. Modelowanie daje mo\u017cliwo\u015b\u0107  lepszego zrozumienia przyczyn degradacji w\u00f3d, a  tym samym wskazuje spos\u00f3b monitorowania okre\u015blonych zjawisk. Modele zlewniowe mog\u0105 by\u0107 pomocne w  ocenie  zanieczyszcze\u0144  uznawanych  za  \u201epunkty  zapalne\u201d  (ang.  \u201ehot  spots\u201d),  kt\u00f3rych eliminacja  mo\u017ce  by\u0107  kluczowym  elementem  zintegrowanych  dzia\u0142a\u0144  rekultywacyjnych. Niew\u0105tpliwie  modele  powinny  wspiera\u0107  dzia\u0142ania  decyzyjne,  poprzez  wskazanie potencjalnych  kierunk\u00f3w  z  jednoczesn\u0105  ocen\u0105  korzy\u015bci.  Dodatkowym  narz\u0119dziem monitorowania  wdra\u017canych  metod  rekultywacyjnych  opr\u00f3cz  klasycznych  metod analitycznych powinny by\u0107 metody oparte na danych o wysokiej cz\u0119stotliwo\u015bci. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 automatycznych  pomiar\u00f3w  i  \u015bledzenie  zmian  \u015brodowiskowych  w  czasie  rzeczywistym pozwala  na  szybkie wykrycie  potencjalnych  zagro\u017ce\u0144  dla  pozytywnych  i  trwa\u0142ych  efekt\u00f3w zastosowanych metod. <\/p>\n\n\n\n

<\/object>