\u2013 Sie\u0107 rzek jest jak uk\u0142ad krwiono\u015bny \u2013 m\u00f3wi mi prof. Wiktor Kotowski z Uniwersytetu Warszawskiego, jeden z za\u0142o\u017cycieli Centrum Ochrony Mokrade\u0142. \u2013 Czy uk\u0142ad krwiono\u015bny m\u00f3g\u0142by funkcjonowa\u0107 bez naczy\u0144 w\u0142osowatych? Nie. One s\u0105 esencj\u0105. Tak samo ma\u0142e rzeki: s\u0105 szkieletem krajobrazu, stykiem ekosystemu wodnego z l\u0105dowym. Kiedy je niszczymy, uszkadzamy ca\u0142y rzeczny system.<\/p>\n\n\n\n Wyobra\u017amy sobie: do ma\u0142ej rzeczki wp\u0142ywaj\u0105 nawozy z p\u00f3l. Ona, swoim uregulowanym i prostym korytem transportuje je szybko do wi\u0119kszej rzeki, a potem do Odry czy Wis\u0142y i dalej, do Ba\u0142tyku. Syntetyczne nawozy rozp\u0142yn\u0105 si\u0119 w morzu, a urlopowicze po raz kolejny us\u0142ysz\u0105, \u017ceby nie wchodzi\u0107 do morza, bo zakwit\u0142y sinice. I tak powoli Ba\u0142tyk umiera.<\/p>\n\n\n\n \u2013 A naturalna ma\u0142a rzeka ma zdolno\u015bci oczyszczania wody \u2013 m\u00f3wi prof. Kotowski. \u2013 Woda p\u0142ynie przez ro\u015blinno\u015b\u0107 szuwarow\u0105, meandruje, stoi, zakr\u0119ca i przyspiesza. Ma szanse si\u0119 oczy\u015bci\u0107. Je\u015bli rzek\u0119 przerobili\u015bmy na r\u00f3w, to nawozy maj\u0105 prost\u0105 drog\u0119 do morza. Nic ich nie odfiltruje. I nie mamy szansy uratowa\u0107 Ba\u0142tyku. A jest najbardziej zagro\u017conym strefami beztlenowymi (kt\u00f3re powstaj\u0105 w efekcie zakwit\u00f3w glon\u00f3w) morzem \u015bwiata \u2013 wyja\u015bnia.<\/p>\n\n\n\n Albo inaczej: rzeczka wysch\u0142a, zosta\u0142 po niej pusty r\u00f3w, wysch\u0142o te\u017c pobliskie torfowisko, b\u0119d\u0105ce magazynem dwutlenku w\u0119gla. Ogromne ilo\u015bci CO2 zostan\u0105 wypuszczone do atmosfery. Profesor Kotowski wyja\u015bnia mi, \u017ce je\u015bli skumulujemy efekt wszystkich osuszonych torfowisk w Polsce, oka\u017ce si\u0119, \u017ce s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em a\u017c 10 proc. krajowych emisji CO2. Niewiele mniej ni\u017c transport.<\/p>\n\n\n\n Kiedy po cichu umiera kolejna rzeczka, zbli\u017camy si\u0119 do ko\u0144ca \u015bwiata. Takich ma\u0142ych-wielkich katastrof jest mn\u00f3stwo w ka\u017cdym zak\u0105tku Polski. My potrzebujemy ma\u0142ych rzek, \u017ceby przetrwa\u0107. A rzeki potrzebuj\u0105 naszej pomocy.<\/p>\n\n\n\n Wildze pom\u00f3c ju\u017c nie mo\u017cna. Idziemy wzd\u0142u\u017c jej betonowego koryta z Monik\u0105 Konieczn\u0105, obro\u0144czyni\u0105 Wilgi. Z jednej strony szum ruchliwej ulicy, za plecami mamy deweloperskie blokowisko, a przed sob\u0105 \u2013 park stworzony przez urz\u0105d miasta.<\/p>\n\n\n\n Bo Wilga to rzeka miejska, mog\u0142a by\u0107 kawa\u0142kiem dzikiej zieleni w \u015brodku Krakowa, a nie jest ani dzika, ani zielona.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Czasami Wilga robi si\u0119 szara albo ruda. To od zanieczyszcze\u0144, kt\u00f3re sp\u0142ywaj\u0105 z kanalizacji, a mo\u017ce te\u017c z prywatnych przedsi\u0119biorstw. W pi\u0119ciostopniowej skali czysto\u015bci Wilga ma pi\u0105t\u0105 klas\u0119, najgorsz\u0105 \u2013 m\u00f3wi Monika. \u2013 Kilka lat temu media pisa\u0142y, \u017ce na jej brzegu znaleziono mas\u0119 martwych ryb. A ja by\u0142am w szoku, \u017ce tu w og\u00f3le jeszcze s\u0105 jakie\u015b ryby.<\/p>\n\n\n\n Mieszka w Krakowie od 10 lat. Od pocz\u0105tku nad Wilg\u0105, w po\u0142owie drogi mi\u0119dzy deweloperskimi osiedlami na po\u0142udniu a Sanktuarium Bo\u017cego Mi\u0142osierdzia w \u0141agiewnikach.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Szybko zakocha\u0142am si\u0119 w Wildze, kawa\u0142 zieleni rzut beretem od Wawelu! Wtedy nie by\u0142o tu jeszcze blokowisk, tylko \u2013 jakby pewnie powiedzia\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 chaszcze. A tak naprawd\u0119 to \u0142\u0119g topolowo-wierzbowy, rzadki las, kt\u00f3ry powinien by\u0107 chroniony. Wa\u017cne siedlisko. To dzi\u0119ki niemu kilkana\u015bcie lat temu obroniono teren przy pobliskim osiedlu Cegielniana przed zabudow\u0105 \u2013 opowiada mi Monika.<\/p>\n\n\n\n Dzia\u0142a w miejskiej grupie Akcja Ratunkowa dla Krakowa. \u2013 Nie chc\u0119 tylko m\u00f3wi\u0107, \u017ce si\u0119 martwi\u0119, ale to martwienie przeku\u0107 w dzia\u0142anie. Nie raz zarwa\u0142am noc, \u017ceby przeczyta\u0107 wszystko o parkach rzecznych \u2013 u\u015bmiecha si\u0119. A praca? Wszystko da si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0107. \u2013 Pracuj\u0119 w IT i mog\u0119 wiele rzeczy ogarn\u0105\u0107 z telefonu. Nie potrzebuj\u0119 nawet komputera. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce nawet w trakcie protestu klika\u0142am na smartfonie, za\u0142atwiaj\u0105c zawodowe sprawy. Jestem w mojej firmie na kierowniczym stanowisku, ale dyrektorzy te\u017c s\u0105 czasem aktywistami \u2013 \u015bmieje si\u0119 Monika.<\/p>\n\n\n\n Monika jest Siostr\u0105 Rzek\u0105. Siostry to kolektyw, za\u0142o\u017cony przez krakowsk\u0105 artystk\u0119 Cecyli\u0119 Malik, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 wsz\u0119dzie tam, gdzie cierpi\u0105 rzeki. Ostatnio nad Szto\u0142\u0105, przecinaj\u0105c\u0105 wojew\u00f3dztwa \u015bl\u0105skie i ma\u0142opolskie. Ze Szto\u0142\u0105 Siostry si\u0119 w\u0142a\u015bnie po\u017cegna\u0142y, nie ma dla niej ratunku. Znika, bo wy\u0142\u0105czono ju\u017c pompy nieczynnej kopalni pod Olkuszem. Kiedy zacz\u0119to wydobywa\u0107 tu cynk i o\u0142\u00f3w, my\u015blano tylko, jak j\u0105 odpompowa\u0107, \u017ceby nie zalewa\u0142a kopalni. Teraz Szto\u0142a zniknie w wielkiej dziurze pokopalnianej.<\/p>\n\n\n\n O Wilg\u0119 Siostry Rzeki te\u017c walczy\u0142y, jeszcze zanim Monika zosta\u0142a jedn\u0105 z nich. Wdrapa\u0142y si\u0119 na wkopane w koryto rury na placu budowy Trasy \u0141agiewnickiej, przynios\u0142y tabliczki z nazwami wszystkich krakowskich ma\u0142ych rzek. To by\u0142 2 maja 2019, Dzie\u0144 Flagi. \u201ePrawdziwy patriotyzm to mi\u0142o\u015b\u0107 do polskiej przyrody, a nie akademie\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142a wtedy Cecylia Malik. Da\u0142a Monice tabliczk\u0119 z napisem \u201eWilga\u201d na pami\u0105tk\u0119.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b ju\u017c nie ma tu czego ratowa\u0107. Na grodzonym osiedlu za p\u0142otem r\u00f3wno przystrzy\u017cona trawa, furtka na kod i \u0142awki, na kt\u00f3rych nikt nie siedzi, a nad Wilg\u0105 betonowa \u015bcie\u017cka rowerowa, pas zieleni i kolejny beton dla pieszych. Pieszy st\u0105d rzeki nie zobaczy. Mo\u017ce i dobrze, bo Wilga nie wygl\u0105da najlepiej. Wy\u0142o\u017cone p\u0142ytami kamiennymi wyprostowane koryto, brudna woda i krzewy na brzegu obwieszone nieprawdopodobn\u0105 ilo\u015bci\u0105 \u015bmieci, worki foliowe, butelki, skrawki plastiku ju\u017c tak stare i brudne, \u017ce trudno pozna\u0107, czym by\u0142y.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Czy rzeka potrzebuje cz\u0142owieka i koparki? \u2013 pytam prof. Wiktora Kotowskiego.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Potrzebuje, je\u015bli chcemy utrzyma\u0107 funkcj\u0119, do jakiej j\u0105 przystosowali\u015bmy. Wed\u0142ug dziewi\u0119tnastowiecznych paradygmat\u00f3w ka\u017cdy fragment przyrody mamy uproduktywni\u0107 i przeznaczy\u0107 na w\u0142asne potrzeby. Wi\u0119c pog\u0142\u0119bili\u015bmy i wyprostowali\u015bmy rzeki, osuszyli\u015bmy mokrad\u0142a. I doprowadzili\u015bmy do katastrofy.<\/p>\n\n\n\n Wed\u0142ug Krajowego Programu Renaturyzacji, oficjalnego rzecznego pa\u0144stwowego dokumentu, 90 proc. polskich rzek wymaga naprawy stanu ekologicznego. \u2013 To nie musi by\u0107 przywr\u00f3cenie meandruj\u0105cego koryta, czasami wystarczy zaniechanie prac utrzymaniowych, na przyk\u0142ad odmulania dna i usuwania zwalonych drzew. Bo zwalone drzewo wymusza zakr\u0119t, meandry i kszta\u0142tuje siedlisko. Tego si\u0119 nie bierze pod uwag\u0119. Ka\u017cda rzeka ma swoj\u0105 dzia\u0142k\u0119 geodezyjn\u0105, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bcicielem jest pa\u0144stwo. Po bokach s\u0105 ju\u017c dzia\u0142ki prywatne albo Las\u00f3w Pa\u0144stwowych, a rzeka ma p\u0142yn\u0105\u0107 tak, jak wyznaczono na mapie \u2013 opowiada naukowiec.<\/p>\n\n\n\n Przyroda ostatkami si\u0142 pr\u00f3buje walczy\u0107 z cz\u0142owiekiem. Przez Wilg\u0119 przeprawiaj\u0105 si\u0119 dziki, bobry obgryzaj\u0105 drzewa przy brzegu. S\u0142ycha\u0107 tu ptaki, mo\u017cna zobaczy\u0107 niewielkie zimorodki z du\u017c\u0105 g\u0142ow\u0105 i d\u0142ugim dziobem. Podobno s\u0105 te\u017c pstr\u0105gi potokowe, zanieczyszczenie i zapory spi\u0119trzaj\u0105ce wod\u0119 nie u\u0142atwiaj\u0105 im \u017cycia. Ogl\u0105damy z Monik\u0105 jeden z jaz\u00f3w. Stara, betonowa konstrukcja, na murku przy brzegu stoj\u0105 butelki po tyskim.<\/p>\n\n\n\n Ostatk\u00f3w zieleni broni\u0105 ogr\u00f3dki dzia\u0142kowe na s\u0105siednim brzegu. Ale i one, m\u00f3wi Monika, s\u0105 powoli wyw\u0142aszczane. Pewnie powstanie tu kolejne betonowe osiedle. \u017beby zobaczy\u0107 ostatnie meandruj\u0105ce fragmenty Wilgi, trzeba pojecha\u0107 do wsi Raciborsko ko\u0142o Wieliczki, gdzie rzeka zaczyna sw\u00f3j zaledwie 26-kilometrowy bieg.<\/p>\n\n\n\n Przechodzimy przez ruchliw\u0105 ulic\u0119 Jana Bro\u017cka, las \u0142\u0119gowy zast\u0105pi\u0142y r\u00f3wne \u015bcie\u017cki, ma\u0142y amfiteatr i platformy do \u201eobserwacji przyrody\u201d, z kt\u00f3rych wida\u0107 g\u0142\u00f3wnie parking na drugim brzegu rzeki.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Nigdy nie uwa\u017ca\u0142am, \u017ce tego terenu nie mo\u017cna w og\u00f3le ruszy\u0107. Park rzeczny jest dobrym pomys\u0142em, ale razem i innymi aktywistami sugerowali\u015bmy miastu pozostawienie naturalnej ro\u015blinno\u015bci, wysypanie \u015bcie\u017cek kamieniami, a nie budowanie chodnik\u00f3w z kraw\u0119\u017cnikiem. Urz\u0119dnicy postawili na swoim: si\u0142ownia, kraw\u0119\u017cniki, \u201einfrastruktura\u201d. Mam poczucie przegranej walki \u2013 wzdycha Monika i prowadzi dalej mnie w stron\u0119 budowy Trasy \u0141agiewnickiej. Tu brzeg otoczony jest tymczasowym p\u0142otem, za nim zwa\u0142y gliny, robotnicy, koparki, ha\u0142as. Wilg\u0119 przesuni\u0119to do nowego koryta, bo przeszkadza\u0142a w budowie. Jest teraz sztuczne i betonowe, a Wilga chce si\u0119 z niego wydosta\u0107, zalewaj\u0105c budow\u0119. Oddanie trasy si\u0119 przez to op\u00f3\u017ani.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Dlaczego Wilga? \u2013 pytam Monik\u0119. Mo\u017cna przecie\u017c zaj\u0105\u0107 si\u0119 Wis\u0142\u0105 albo kt\u00f3rym\u015b z park\u00f3w narodowych, a nie ma\u0142\u0105 rzeczk\u0105 p\u0142yn\u0105c\u0105 przez blokowisko.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Wiesz, Wis\u0142a to kr\u00f3lowa rzek, a Wilga wp\u0142ywa bezpo\u015brednio do niej, wi\u0119c wszystkie \u015bcieki i \u015bmieci w kilka minut wpadaj\u0105 do tej naszej najwa\u017cniejszej rzeki. Wilga mia\u0142a ogromne walory przyrodnicze i potencja\u0142 spo\u0142eczny. Kiedy staniesz przy jej uj\u015bciu, wida\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 na Ska\u0142ce, Wawel. Mo\u017cna by\u0142o wykorzysta\u0107 jej po\u0142o\u017cenie, \u017ceby Krak\u00f3w dosta\u0142 swoj\u0105 oaz\u0119 zieleni.<\/p>\n\n\n\n Pr\u00f3bujemy si\u0119 dosta\u0107 bli\u017cej koryta, ale nogi zapadaj\u0105 nam si\u0119 w glinie. Ca\u0142\u0105 drog\u0119 powrotn\u0105 szuramy, \u017ceby te \u015blady \u015bmierci Wilgi zrzuci\u0107 z but\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Prawie 300 km od miejsca, w kt\u00f3rym Wilga wp\u0142ywa do Wis\u0142y, pod Konstancinem-Jeziorn\u0105, p\u0142ynie rzeka Ma\u0142a. Starsi mieszka\u0144cy pami\u0119taj\u0105, jak si\u0119 w niej k\u0105pali. M\u0142odsi nawet nie wiedz\u0105 o jej istnieniu, a na pytanie, co przep\u0142ywa przez ich miejscowo\u015b\u0107, odpowiadaj\u0105: Jeziorka. A do Jeziorki wp\u0142ywa w\u0142a\u015bnie Ma\u0142a. Kilka razy ju\u017c umiera\u0142a i zmartwychwstawa\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Ma\u0142\u0105 pokaza\u0142 mi fotograf Daniel Petryczkiewicz, Brat Potok (m\u0119ski odpowiednik Siostry Rzeki). Jest tu niemal codziennie. Z psem Frankiem brodz\u0105 w p\u0142ytkiej wodzie i spaceruj\u0105 po lesie. Kiedy przyje\u017cd\u017cam nad Ma\u0142\u0105, niebo ma szary kolor, kontrastuje z nim intensywnie zielona rzeczna mi\u0119ta. Kilka dni p\u00f3\u017aniej Daniel publikuje zdj\u0119cia o\u015bnie\u017conych drzew i oblodzonej tafli wody. Zupe\u0142nie inne miejsce.<\/p>\n\n\n\n \u2013 W pandemii wszyscy ruszyli do lasu. 13 lat mieszkam w Konstancinie, a dopiero w marcu 2020 dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce pod nosem mam Ma\u0142\u0105 \u2013 m\u00f3wi Daniel. Widzimy si\u0119 po raz pierwszy, ale kojarz\u0119 jego wcze\u015bniejsze projekty. Pisze o rzece, jakby by\u0142a kim\u015b bliskim, ukochanym.<\/p>\n\n\n\n Na Instagramie relacjonuje, co si\u0119 dzieje na Ma\u0142ej, publikuje swoje fotografie i filmy z bobrami nagrane przez fotopu\u0142apk\u0119. \u201eMa\u0142ej nikt nie zna\u0142. Nikt si\u0119 za ni\u0105 nie wstawi\u0142. Ma\u0142ej nikt nie opowiedzia\u0142. A bez opowie\u015bci nie ma bytu. Postanowi\u0142em wi\u0119c\u2026, \u017ce od tej chwili b\u0119d\u0119 opowiada\u0142 Ma\u0142\u0105\u201d \u2013 napisa\u0142 w listopadzie na Facebooku. Napisa\u0142 te\u017c o Ma\u0142ej reporta\u017c do \u201ePisma\u201d, zdj\u0119cia rzeczki zaj\u0119\u0142y kilka stron. \u017beby lepiej opowiada\u0107 Ma\u0142\u0105, zapisa\u0142 si\u0119 do Szko\u0142y Ekopoetyki, prowadzonej przez reportera Filipa Springera i poetk\u0119 Juli\u0119 Fiedorczuk.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Zajmowa\u0142e\u015b si\u0119 wcze\u015bniej aktywizmem? \u2013 pytam Daniela, kiedy przedzieramy si\u0119 przez krzaki nad Ma\u0142\u0105.<\/p>\n\n\n\n <\/a>\u2013 Zorganizowa\u0142em kiedy\u015b zbi\u00f3rk\u0119 podpis\u00f3w pod petycj\u0105 do sieci handlowych, \u017ceby zrezygnowa\u0142y z plastikowych toreb. Jestem z tego dumny, ale dzi\u015b patrz\u0119 na ekologi\u0119 inaczej. \u017beby zrozumie\u0107 szerszy kontekst walki o przyrod\u0119 i klimat, musisz wiedzie\u0107, co masz pod nosem. Co z tego, \u017ce zwalczymy woreczki plastikowe, skoro nie wiemy, jakie drzewa rosn\u0105 w pobliskim lesie? Ja chcia\u0142em si\u0119 dowiedzie\u0107. Zobacz, tu wody Ma\u0142ej zasilaj\u0105 \u0142\u0105k\u0119. A tu wida\u0107 \u017ceremia bobr\u00f3w, trzyosobowa rodzinka sprowadzi\u0142a si\u0119 niedawno. A tamt\u0119dy \u2013 pokazuje przed siebie \u2013 dojdziemy do rozlewiska Dzieciak.<\/p>\n\n\n\n \u201eDzieciak, rozlewisko Ma\u0142ej\u201d \u2013 obracam w my\u015blach, co m\u00f3wi Daniel.<\/p>\n\n\n\n Daniel przez pandemiczn\u0105 wiosn\u0119 pozna\u0142 Ma\u0142\u0105 bardzo dobrze. Obserwowa\u0142, jak wzbiera po opadach, jak schnie w czasie upa\u0142u i jak wraca do zdrowia. Jak tamy bobrowe z powrotem spi\u0119trzaj\u0105 wod\u0119. Tak by\u0142o a\u017c do pa\u017adziernika 2020.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Kto\u015b stwierdzi\u0142, \u017ce jest tu za mokro. Wody Polskie przyjecha\u0142y z ci\u0119\u017ckim sprz\u0119tem, wygrzeba\u0142y ziemi\u0119 z dna, wyrwa\u0142y ro\u015bliny, zmia\u017cd\u017cy\u0142y noro\u017ceremia. Je\u015bli by\u0142y w nich zwierz\u0119ta, zosta\u0142y przygniecione. Z dna wykopano stare \u015bmieci, nawet pot\u0142uczony telewizor kineskopowy i porzucono na brzegu. Ma\u0142\u0105 wpuszczono w prosty kana\u0142 odp\u0142ywowy \u2013 z\u0142o\u015bci si\u0119 Daniel, kiedy wspomina pierwsz\u0105 \u015bmier\u0107 Ma\u0142ej. Na Facebooku napisa\u0142: \u201eGdy sta\u0142em pod z\u0142aman\u0105 Star\u0105 Wierzb\u0105 na rozoranej ziemi, p\u0142aka\u0142em. Potem chodzi\u0142em wzd\u0142u\u017c brzegu wypatruj\u0105c \u015bladu bobr\u00f3w i dalej p\u0142aka\u0142em. Potem szed\u0142em na ulic\u0119 i z Kobietami krzycza\u0142em \u00bbjeba\u0107 PIS\u00ab ale to te\u017c nie pomaga\u0142o. Czarna woda p\u0142yn\u0119\u0142a dalej bez przeszk\u00f3d przeoranym korytem\u201d<\/p>\n\n\n\n Profesor Wiktor Kotowski Ma\u0142\u0105 zna bardzo dobrze. Pom\u00f3g\u0142 Danielowi przebi\u0107 si\u0119 przez urz\u0119dniczy mur. Bo Ma\u0142a, cho\u0107 ma\u0142a, nie jest dla pa\u0144stwa bezimienna. Ka\u017cdy nawet najmniejszy potok ma sw\u00f3j urz\u0119dniczy nadz\u00f3r. Na poziomie centralnym zajmuj\u0105 si\u0119 tym Wody Polskie, a na regionalnym \u2013 podlegaj\u0105ce pod Wody Polskie Zarz\u0105dy Zlewni.<\/p>\n\n\n\n Po tygodniach mailowego ping ponga przysz\u0142a wiadomo\u015b\u0107 z Zarz\u0105du Zlewni w Warszawie, \u017ce urz\u0119dnicy Ma\u0142\u0105 zostawi\u0105 w spokoju, pozwol\u0105 rozlewa\u0107 si\u0119 i meandrowa\u0107, a sami spotkaj\u0105 si\u0119 z prof. Kotowskim by szuka\u0107 \u201ekompromisu\u201d.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Prace utrzymaniowe na rzekach zarzucono w latach 80., bo nie by\u0142o na to pieni\u0119dzy. Dzi\u0119ki temu doczekali\u015bmy si\u0119 ekspansji bobr\u00f3w, budowa\u0142y swoje tamy i pomog\u0142y przywr\u00f3ci\u0107 stosunki wodne, spi\u0119trza\u0107 poziomy w\u00f3d w dolinach rzecznych\u201d \u2013 opowiada prof. Kotowski. \u2013 Z przyst\u0105pieniem Polski do UE pojawi\u0142y si\u0119 pieni\u0105dze dla sektora rolniczego i gospodarki wodnej. Tylko \u017ce nie wykorzystywano ich do rozwijania naturalnej retencji, zatrzymania wody w krajobrazie, ale w\u0142a\u015bnie do regulowania rzek. Najwi\u0119kszy boom nast\u0105pi\u0142 po powodziach w 2010 roku, kiedy pieni\u0105dze na szkody powodziowe przeznaczono na prace naprawcze rzek, kt\u00f3re zala\u0142y \u0142\u0105ki i pola. A przecie\u017c woda rozlana na \u0142\u0105ce nikomu nie grozi. I tak min\u0119\u0142o ponad 10 lat, przekopali\u015bmy setki tysi\u0119cy kilometr\u00f3w rzek, pog\u0142\u0119biaj\u0105c zagro\u017cenie powodziowe, bo woda prostym korytem sp\u0142ywa szybciej do wi\u0119kszych rzek. A nad nimi si\u0119 przecie\u017c pobudowali\u015bmy i teraz musimy martwi\u0107 si\u0119 poziomami wody. Sami sobie te problemy wygenerowali\u015bmy \u2013 t\u0142umaczy mi naukowiec.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b fragment Ma\u0142ej w lesie ju\u017c nie jest r\u00f3wnym rowem, wr\u00f3ci\u0142y bobry, a na fotopu\u0142apce mo\u017cna zobaczy\u0107 sarny przeskakuj\u0105ce przez wod\u0119. Ja staj\u0119 na brzegu rozlewiska w za niskich kaloszach. Daniel nie odpuszcza, ka\u017ce mi wskoczy\u0107 na plecy i przenosi mnie przez g\u0142\u0119boki fragment, bo tylko stoj\u0105c po \u015brodku rozlewiska zobacz\u0119 pi\u0119kno odrodzonej Ma\u0142ej. Pies Frank patrzy na nas zdziwiony, pachnie rzeczna mi\u0119ta, woda szumi przedzieraj\u0105c si\u0119 przez bobrowe tamy. \u2013 Tamt\u0105 tam\u0119 zbudowa\u0142em z przyjaci\u00f3\u0142mi. \u2013 Daniel wskazuje na konstrukcj\u0119 z ga\u0142\u0119zi i gliny. Szalony plan si\u0119 powi\u00f3d\u0142. Bobry wr\u00f3ci\u0142y jesieni\u0105, rozbudowa\u0142y tamy Daniela, zrobi\u0142o si\u0119 rozlewisko. Ma\u0142a o\u017cywa.<\/p>\n\n\n\n Daniel chce pokaza\u0107 mi jeszcze jeden fragment Ma\u0142ej, tu\u017c pod lasem, obok ekskluzywnego osiedla. Rzeka przypomina tu kana\u0142 melioracyjny, prosty i zako\u0144czony rur\u0105 wkopan\u0105 pod ziemi\u0119. \u2013 T\u0119dy woda ma przep\u0142ywa\u0107 do drugiego koryta, ale nikt, \u0142\u0105cznie z Wodami Polskimi, nie wie, kt\u00f3re koryto jest prawid\u0142owe. Na jednych mapach Ma\u0142a p\u0142ynie t\u0119dy, na innych pod lasem \u2013 m\u00f3wi Daniel. Rura si\u0119 zatyka li\u015b\u0107mi i ga\u0142\u0119ziami, ale to nie najgorszy problem Ma\u0142ej.<\/p>\n\n\n\n Daniel pokazuje mi wa\u0142y czarnej ziemi i wyrwane ro\u015bliny. \u2013 Rok po sytuacji z Wodami Polskimi, kto\u015b znowu wjecha\u0142 kopark\u0105 do Ma\u0142ej, pewnie w porozumieniu z mieszka\u0144cami dzia\u0142ek nad rzek\u0105. Wygl\u0105da, jakby kto\u015b spu\u015bci\u0142 tu bomb\u0119. \u2013 W g\u0142osie Brata Potoka znowu s\u0142ycha\u0107 z\u0142o\u015b\u0107. Koparka przejecha\u0142a po obu brzegach rzeki, zniszczy\u0142a \u017ceremia, woda opad\u0142a. Sprawa trafi\u0142a do prokuratury i W\u00f3d Polskich, kt\u00f3re ju\u017c na nast\u0119pny dzie\u0144 przys\u0142a\u0142y urz\u0119dnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n St\u0105pamy po wygrzebanej z rzeki ziemi, ga\u0142\u0119ziach i pniach drzew. To smutna pami\u0105tka po bobrach, kt\u00f3re szykowa\u0142y si\u0119 do zimy. Dochodzimy do wykarczowanego pola. Nie ma nawet trawy. To tutaj od lat planowana jest budowa deweloperskiego osiedla. Nigdzie nie wida\u0107 \u017c\u00f3\u0142tej tablicy inwestorskiej. Daniel m\u00f3wi, \u017ce takie inwestycje szkodz\u0105 rzekom. Ludzie buduj\u0105 domy nad samym korytem i s\u0105 zdziwieni, \u017ce woda wylewa.<\/p>\n\n\n\n Kawa\u0142ek dalej wida\u0107 wyra\u017anie granic\u0119, gdzie koparka ju\u017c nie dojecha\u0142a. Brzegi porasta g\u0119sta trawa, jest g\u0142\u0119boko, widzimy nienaruszon\u0105 tam\u0119 z ga\u0142\u0119zi i gliny. Nie tylko zmienia poziom wody, ale i j\u0105 oczyszcza, bo zatrzymuj\u0105 si\u0119 na niej \u015bmieci, osady z p\u00f3l z nawozami.<\/p>\n\n\n\n Niedawno Daniel zorganizowa\u0142 protest. Byli aktywi\u015bci, poeci i przyjaciele. Nad wyr\u00f3wnanym korytem czytali wiersze i robili zdj\u0119cia krzywdzie, jaka spotka\u0142a Ma\u0142\u0105. Siostry Rzeki z ca\u0142ej Polski chwali\u0142y akcj\u0119: \u201eTo nasze wielkie marzenie by takich happening\u00f3w, protest\u00f3w by\u0142o wi\u0119cej\u201d<\/p>\n\n\n\n Micha\u0142 Ksi\u0105\u017cek poeta i reporter te\u017c by\u0142 nad Ma\u0142\u0105. \u2013 W\u00f3jt czy burmistrz my\u015bli w perspektywie kadencji, kilku lat, kiedy sprawuje urz\u0105d i nie potrafi przewidzie\u0107 efekt\u00f3w d\u0142ugookresowych. Nie widzi efektu skali, a przecie\u017c je\u015bli co trzecia gmina w kraju b\u0119dzie tak post\u0119powa\u0107, stracimy ogromne zasoby wody. Cz\u0119sto urz\u0119dnicy potrzebuj\u0105 efektu swojego urz\u0119dowania, chc\u0105 wykaza\u0107, \u017ce dobrze wydali pieni\u0105dze, za kt\u00f3re uregulowali, posprz\u0105tali, poci\u0119li drewno i wywie\u017ali, wyczy\u015bcili brzeg rzeki z b\u0142ota i zbudowali drog\u0119. Wydaje mi si\u0119, \u017ce dzi\u0119ki takim akcjom jak na Ma\u0142ej nadaje si\u0119 znaczenie rzekom, lasom, torfowiskom i wyra\u017ca sprzeciw wobec z\u0142ych decyzji urz\u0119dnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0105\u017cek podkre\u015bla, \u017ce z Polski zrobili\u015bmy sie\u0107 rynien, kt\u00f3rymi woda b\u0142yskawicznie wp\u0142ywa do Ba\u0142tyku. \u2013 A przecie\u017c ka\u017cda kropla wody powinna by\u0107 zatrzymywana tam, gdzie spad\u0142a. Zamiast spowolni\u0107 jej sp\u0142yw, budujemy stawy z sieci\u0105 kana\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rych woda szybko wyparowuje i nazywamy to retencj\u0105. Urz\u0119dnicy tego problemu nie rozumiej\u0105. Daniel dochodzi do tego nie przez wykszta\u0142cenie in\u017cynieryjne, ale poprzez zwyk\u0142y zachwyt cz\u0142owieka nad tym, co jest pi\u0119kne. Chyba dlatego poszed\u0142em na pikiet\u0119 nad Ma\u0142\u0105. Daniel pokazuje, \u017ce to, co jest pi\u0119kne, jest te\u017c dobre i s\u0142uszne. Nasz\u0105 nadziej\u0105, w obliczu tego, co si\u0119 dzieje z nasz\u0105 przyrod\u0105 i klimatem, s\u0105 w\u0142a\u015bnie tacy Petryczkiewicze. Ma\u0142a uczy nas, \u017ce degradacja przyrody to nie tylko straty \u015brodowiskowe, nie tylko hydrologia i geologia. Nie b\u0119dzie fotograf\u00f3w, poet\u00f3w, filozof\u00f3w, je\u015bli nie b\u0119dzie miejsc, gdzie mo\u017cna sp\u0119dza\u0107 refleksyjn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia \u2013 m\u00f3wi poeta.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Jak rzekom pom\u00f3c? \u2013 pytam po powrocie znad Ma\u0142ej prof. Kotowskiego.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Po pierwsze renaturyzacja, czyli przywr\u00f3cenie rzece jej pierwotnego biegu. Po drugie rezygnacja z przekopywania, prostowania i odmulania koryt. Ale przede wszystkim oddanie rzece przestrzeni \u2013 m\u00f3wi prof. Kotowski \u2013 To rozwi\u0105zanie kosztowne i do\u015b\u0107 k\u0142opotliwe, bo zwi\u0105zane z wykupowaniem grunt\u00f3w, a niekiedy przesiedleniami \u2013 zw\u0142aszcza w przypadku wielkich rzek zabudowa ich teren\u00f3w zalewowych powoduje zagro\u017cenie powodziowe. Odzyskuj\u0105c przestrze\u0144 dla rzeki, mo\u017cemy to ryzyko zmniejszy\u0107. Da\u0107 jej si\u0119 rozla\u0107 w swojej dolinie. W Niemczech nad Renem ju\u017c prowadzono takie projekty, drogie, ale op\u0142acalne\u201d \u2013 przekonuje prof. Kotowski.<\/p>\n\n\n\n Rzeka, przypomina naukowiec, to nie tylko to, co widzimy na powierzchni. To r\u00f3wnie\u017c woda w glebie. -Im wy\u017cszy poziom w rzece i im woda wolniej odp\u0142ywa, tym wy\u017cszy jej poziom w dolinie i okolicy. Ka\u017cd\u0105 s\u0142odk\u0105 wod\u0119, kt\u00f3ra odp\u0142ynie do morza, tracimy na zawsze. Musimy zachowa\u0107 j\u0105 w krajobrazie, \u017ceby mog\u0142a w czasie upa\u0142\u00f3w odparowa\u0107, \u017ceby ch\u0142odzi\u0142a otoczenie, \u017ceby utrzyma\u0142y si\u0119 na terenach rolniczych mg\u0142y i rosa \u2013 m\u00f3wi.<\/p>\n\n\n\n Chcia\u0142am zobaczy\u0107 rzek\u0119, kt\u00f3rej si\u0119 uda\u0142o. Szukam pozytywnej historii. Tak trafiam do wsi Krzci\u0119cice w \u015awi\u0119tokrzyskiem, nad rzek\u0119 Mierzaw\u0119. To 64-kilometrowy dop\u0142yw Nidy. Oprowadza mnie Micha\u0142 Bie\u0144, ichtiolog, hydrolog, hydrotechnik i dyrektor biura Zarz\u0105du Okr\u0119gu Polskiego Zwi\u0105zku W\u0119dkarskiego (PZW) w Kielcach.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Dzia\u0142ka moich dziadk\u00f3w le\u017cy nad sam\u0105 Mierzaw\u0105. Wychowa\u0142em si\u0119 nad ni\u0105, a w\u0142a\u015bciwie w niej \u2013 \u015bmieje si\u0119. Studiowa\u0142 ichtiologi\u0119 i rybactwo \u015br\u00f3dl\u0105dowe na Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie, potem te\u017c in\u017cynieri\u0119 i gospodark\u0119 wodn\u0105. O Mierzawie napisa\u0142 dwie prace naukowe i pisze doktorat. \u2013 Znajomi ze studi\u00f3w uwa\u017caj\u0105, \u017ce powr\u00f3t tutaj to degradacja. A ja nigdy nie chcia\u0142em zostawa\u0107 w Krakowie. Tu jest przestrze\u0144, czyste powietrze, lasy i wody, kt\u00f3re badam.<\/p>\n\n\n\n Stoimy na o\u015bnie\u017conym brzegu i patrzymy w czyst\u0105 wod\u0119. Ciemny \u017cwir uk\u0142ada si\u0119 w rzeczne dzie\u0142a sztuki. Zielone ro\u015bliny poddaj\u0105 si\u0119 nurtowi. \u2013 To w\u0142osieniczniki \u2013 t\u0142umaczy ichtiolog. A \u017cwir znalaz\u0142 si\u0119 tutaj nieprzypadkowo: pos\u0142u\u017cy\u0142 do odbudowy tarlisk ryb. Kilkadziesi\u0105t ton przywi\u00f3z\u0142 Micha\u0142 z pomoc\u0105 w\u0119dkarzy z ca\u0142ego Okr\u0119gu i Fundacji WWF Polska. To by\u0142a pierwsza taka akcja w regionie.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Obserwowa\u0142em Mierzaw\u0119 od lat. Widzia\u0142em, \u017ce na pewnym odcinku jest coraz mniej gniazd, w kt\u00f3rych samice sk\u0142adaj\u0105 ikr\u0119. Osta\u0142 si\u0119 tu piasek, a kiedy gniazdo jest zapiaszczone, skuteczno\u015b\u0107 tar\u0142a jest minimalna. Ikra wymiera\u0142a. St\u0105d pomys\u0142 ze \u017cwirem \u2013 opowiada. Cho\u0107 Mierzawa jest rzek\u0105 wy\u017cynn\u0105, wyst\u0119puj\u0105 tu gatunki charakterystyczne dla rzek g\u00f3rskich: g\u0142owacze, \u015blizy i pstr\u0105gi. W\u0119dkarze przyje\u017cd\u017caj\u0105 tu nawet z odleg\u0142ych miejscowo\u015bci. Na niekt\u00f3rych fragmentach rzeki Okr\u0119g PZW w Kielcach ustanowi\u0142 polityk\u0119 catch and release<\/em>. Mo\u017cna z\u0142owi\u0107 ryb\u0119, ale trzeba j\u0105 wypu\u015bci\u0107 z powrotem. Micha\u0142 Bie\u0144 twierdzi, \u017ce w ten spos\u00f3b ryby ucz\u0105 si\u0119, jak unika\u0107 w\u0119dek i haczyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli ryb w rzece brakuje \u2013 przez jej zanieczyszczenie, jazy uniemo\u017cliwiaj\u0105ce przep\u0142yni\u0119cie, regulacj\u0119 albo zniszczone tarliska \u2013 s\u0105 dwie metody, \u017ceby populacj\u0119 odbudowa\u0107. Mo\u017cna wpu\u015bci\u0107 do rzeki ryby wyhodowane w stawach albo w\u0142a\u015bnie stworzy\u0107 nowe tarliska. Zarybienia, czyli wpuszczanie ryb, s\u0105 obowi\u0105zkowe, wymaga ich prawo i umowy z Wodami Polskimi. Odtwarzanie tarlisk nie jest wymagane, ale Micha\u0142 zaznacza, \u017ce ryby, kt\u00f3re wyl\u0119gaj\u0105 si\u0119 z ikry ju\u017c w rzece, s\u0105 silniejsze i maj\u0105 wi\u0119ksze szanse na przetrwanie. Dlatego na Mierzawie zastosowano oba rozwi\u0105zania.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Tarliska odbudowali\u015bmy we wrze\u015bniu 2021 i ju\u017c mamy ponad 22 gniazda pstr\u0105ga. Wcze\u015bniej by\u0142o ich tylko siedem. Wiosn\u0105 sprawdzimy skuteczno\u015b\u0107 naszych \u017cwirowych tarlisk. Wy\u0142owimy do wiader narybek, policzymy i wypu\u015bcimy do rzeki. \u2013 wyja\u015bnia Micha\u0142. W takich tarliska namna\u017caj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy \u017cwirem bakterie, kt\u00f3re oczyszczaj\u0105 wod\u0119.<\/p>\n\n\n\n Stoimy na mo\u015bcie mi\u0119dzy polami, kilometr od uj\u015bcia Mierzawy do Nidy, pod nami szumi woda spi\u0119trzona przez nieu\u017cywany ju\u017c jaz. Jeden z o\u015bmiu na Mierzawie. Jazy s\u0142u\u017cy\u0142y kiedy\u015b do nawadniania p\u00f3l, s\u0105 dla ryb ogromn\u0105 przeszkod\u0105. \u0141ososiowate jeszcze s\u0105 w stanie je pokona\u0107, ale mniejsze ryby karpiowate maj\u0105 zablokowan\u0105 drog\u0119 migracji.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Woda z Nidy wpada do Wis\u0142y, a na drodze do Ba\u0142tyku ma ju\u017c tylko stopie\u0144 wodny we W\u0142oc\u0142awku. Gdyby nie by\u0142o przeszk\u00f3d na Mierzawie, mog\u0142yby do nas przyp\u0142yn\u0105\u0107 na tar\u0142o ryby dwu\u015brodowiskowe z morza. Na przyk\u0142ad tro\u0107 w\u0119drowna \u2013 t\u0142umaczy Micha\u0142. Trudno jazy rozbiera\u0107, ale mo\u017cna zbudowa\u0107 przep\u0142awki, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0105 migracj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Micha\u0142 Bie\u0144 ma wiele pomys\u0142\u00f3w, jak pom\u00f3c Mierzawie. Pokazuje mi wyprostowany odcinek, gdzie woda zbyt mocno si\u0119 nagrzewa. Dla pstr\u0105ga robi si\u0119 tu za ciep\u0142o. Chce nam\u00f3wi\u0107 nadle\u015bnictwo, \u017ceby zalesili brzeg. Drzewa dadz\u0105 rzece cie\u0144.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Dlaczego to wszystko jest takie wa\u017cne dla ciebie? \u2013 pytam.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Bo wiem, jaki wp\u0142yw ma Mierzawa na ca\u0142y wodny system. Wiele organizm\u00f3w wst\u0119puje do ma\u0142ych rzek, tu ma miejsce rozrodu, potem dorastaj\u0105 i sp\u0142ywaj\u0105 do du\u017cych rzek \u2013 odpowiada ichtiolog. \u2013 Ma\u0142e rzeki s\u0105 bardzo r\u00f3\u017cnorodne, mo\u017cemy tu zobaczy\u0107 znacznie wi\u0119cej form \u017cycia na mniejszym obszarze ni\u017c np. w Wi\u015ble. \u0141atwiej si\u0119 j\u0105 bada, \u0142atwiej j\u0105 oczy\u015bci\u0107 i zatrzyma\u0107 p\u0142yn\u0105ce zanieczyszczenia. To jest system naczy\u0144 po\u0142\u0105czonych, kt\u00f3ry przecie\u017c ka\u017cdy mo\u017ce obserwowa\u0107. Ka\u017cdy ma pod domem tak\u0105 Mierzaw\u0119 i mo\u017ce jej pom\u00f3c.<\/p>\n\n\n\n Profesor Kotowski nie potrafi wybra\u0107 swojej ulubionej ma\u0142ej rzeki. Opowiada mi o Jagodziance przy Bagnie Ca\u0142owanie na Mazowszu, o Jegrzni w Biebrza\u0144skim Parku Narodowym, o Liwcu na granicy Mazowsza i Podlasia. \u2013 Jest te\u017c Kopanka, kt\u00f3ra p\u0142ynie przez moj\u0105 dzia\u0142k\u0119. Ju\u017c sama nazwa \u015bwiadczy o problemie. Pr\u00f3bowa\u0142em walczy\u0107 z pracami utrzymaniowymi na niej. Us\u0142ysza\u0142em w odpowiedzi: \u201eco pan? Przecie\u017c ta rzeka nie by\u0142a dwa lata robiona\u201d. Moja wtedy pi\u0119cioletnia c\u00f3rka usiad\u0142a na mostku i nie pozwoli\u0142a kierowcy koparki przejecha\u0107. By\u0142 wzburzony, \u017ce nie zgadzam si\u0119 na kopanie rzeki na mojej dzia\u0142ce, ale si\u0119 dogadali\u015bmy. Niestety, kolejne dwa lata nie by\u0142o nas na miejscu, koparka przekopa\u0142a koryto.<\/p>\n\n\n\n Profesor m\u00f3wi, \u017ce takich Kopanek w Polsce s\u0105 setki. Mieszka\u0144cy cz\u0119sto nawet nie wiedz\u0105, \u017ce to rzeki, traktuj\u0105 je jak rowy. Opowiadam mu o Wildze, Ma\u0142ej i Mierzwie.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Wi\u0119kszo\u015b\u0107 takich historii pokazuje, \u017ce nie potrafimy dba\u0107 o dobra wsp\u00f3lne \u2013 ocenia naukowiec. -Woda w krajobrazie i klimat s\u0105 naszym dobrem wsp\u00f3lnym, kt\u00f3re wynika z efektu wszystkich ma\u0142ych rzek. Je\u015bli pozbawimy organizm z tych rzecznych naczy\u0144 w\u0142osowatych, po prostu przestanie dzia\u0142a\u0107. OKO sprawdza, czy politycy ratuj\u0105 \u015bwiat przed katastrof\u0105 klimatyczn\u0105. Absolwentka Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego i Polskiej Szko\u0142y Reporta\u017cu. W OKO.press zajmuje si\u0119 przede wszystkim tematami dotycz\u0105cymi ochrony \u015brodowiska, praw zwierz\u0105t, zmiany klimatu. Publikuje tak\u017ce w SmogLabie i Magazynie WP.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/DSC08280-1024x681-1.jpg\")
Cierpienia Wilgi w Krakowie<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/park-rzeczny-wilga-14-Copy.png\")
![\"\"](\"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/JW_20190502-110-1024x683-1.jpg\")
Rzeka ma p\u0142yn\u0105\u0107 tak jak na mapie<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\u015alady \u015bmierci Wilgi na moich butach<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/20211216_125054-1024x768-1.jpg\")
Gdy sta\u0142em nad rozoran\u0105 Ma\u0142\u0105, p\u0142aka\u0142em<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Frank-1024x680-1.jpg\")
Urz\u0119dnicy, Wody Polskie i Zarz\u0105dy Zlewni<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Uciekaj Ma\u0142a do rury<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/DSC08689-1024x683-1.jpg\")
Nasz\u0105 nadziej\u0105 s\u0105 Petryczkiewicze<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/DSC08475-1-1024x682-1.jpg\")
Dajmy rzece si\u0119 rozla\u0107<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Mierzawa, kt\u00f3rej si\u0119 uda\u0142o<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/20210911_130413-1024x576-1.jpg\")
Posadzi\u0107 na brzegu las, \u017ceby ratowa\u0107 pstr\u0105ga<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/20211215_135444-1024x768-1.jpg\")
Walka z kopark\u0105 na Kopance<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Katarzyna Kojzar<\/a><\/p>\n\n\n\n![\"Katarzyna](\"https:\/\/oko.press\/images\/2021\/06\/K-Kojzar-czb-kadr-150x150.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n