{"id":2190,"date":"2023-04-08T08:49:55","date_gmt":"2023-04-08T06:49:55","guid":{"rendered":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/?p=2190"},"modified":"2023-04-08T08:49:55","modified_gmt":"2023-04-08T06:49:55","slug":"natura-na-uzytek-czlowieka-dr-malgorzata-kowalska-z-instytutu-antropologii-i-etnologii-uam","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/?p=2190","title":{"rendered":"Natura na u\u017cytek cz\u0142owieka? – dr Ma\u0142gorzata Kowalska z Instytutu Antropologii i Etnologii UAM"},"content":{"rendered":"\n

W \u015bwi\u0105tecznym numerze \u201eWodnych Spraw<\/a>\u201d, po kr\u00f3tkiej przerwie, powracamy do cyklu Woda okiem<\/em>\u2026 Zapraszamy do zapoznania si\u0119 z artyku\u0142em o postrzeganiu obszar\u00f3w ochrony jako wielogatunkowej sieci zale\u017cno\u015bci oraz umiejscowieniu w niej cz\u0142owieka z punktu widzenia antropologa. Czy wsp\u00f3\u0142czesne problemy ochrony \u015brodowiska s\u0105 wyrazem kryzysu systemu spo\u0142ecznego, opartego na my\u015bleniu o przyrodzie jako o \u015brodku do nieograniczonego rozwoju, bogacenia si\u0119 i do\u015bwiadczania przyjemno\u015bci? Czy odej\u015bcie od my\u015blenia o \u015brodowisku naturalnym przez pryzmat jego warto\u015bci rynkowej jest szans\u0105 na skuteczniejsz\u0105 ochron\u0119? To i wiele innych intryguj\u0105cych pyta\u0144 zadaje dzisiaj Czytelnikowi antropolo\u017cka, doktor Ma\u0142gorzata Kowalska z Instytutu Antropologii i Etnologii UAM.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

I am not proposing a return to the Stone Age. My intent is not reactionary, nor even conservative, but simply subversive. It seems that the utopian imagination is trapped, like capitalism and industrialism and the human population, in a one-way future consisting only of growth. All I am trying to do is to figure out how to put a pig on the tracks.
<\/em>
Ursula K. Le Guin
\u201cA non-Euclidean view of California as a cold place to be\u201d, cytat za: Anna Lowenhaupt Tsing (2015) The Mushroom at the End of the World:<\/em> On the Possibility of Life in Capitalist Ruins<\/em><\/p>\n\n\n\n

Jesieni\u0105 ubieg\u0142ego roku rozpocz\u0119\u0142am projekt badawczy na obszarze ochronnym Natura 2000 na Pojezierzu Gnie\u017anie\u0144skim. Proponuj\u0119 w nim, by zamiast postrzega\u0107 ten obszar wy\u0142\u0105cznie jako zarz\u0105dzany przez cz\u0142owieka, wyobrazi\u0107 go sobie przede wszystkim jako wielogatunkow\u0105 sie\u0107 relacji konstytuuj\u0105cych konkretne miejsce. Jestem antropolo\u017ck\u0105 spo\u0142eczn\u0105, wi\u0119c dla przyrodoznawc\u00f3w moje zainteresowanie gatunkami innymi ni\u017c cz\u0142owiek mo\u017ce pocz\u0105tkowo wydawa\u0107 si\u0119 niezrozumia\u0142e. Nauki humanistyczne i spo\u0142eczne dostrzegaj\u0105 jednak, \u017ce relacje spo\u0142eczne nie ograniczaj\u0105 si\u0119 jedynie do \u015bwiata ludzkiego. R\u00f3wnocze\u015bnie, coraz cz\u0119\u015bciej zwraca si\u0119 uwag\u0119 na to, \u017ce wyzwania \u015brodowiskowe i klimatyczne wymagaj\u0105 od nas nie tyle nowych rozwi\u0105za\u0144 technologicznych, co przemy\u015blenia relacji cz\u0142owieka ze \u015brodowiskiem naturalnym, a wi\u0119c systemu spo\u0142ecznego, kt\u00f3ry determinuje nasze postrzeganie i warto\u015bciowanie \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

To w odniesieniu do tych wsp\u00f3\u0142czesnych nurt\u00f3w realizuj\u0119 swoje badania terenowe. Ich celem jest krytyczne przyjrzenie si\u0119 ochronie \u015brodowiska jako eksperckiemu zarz\u0105dzaniu \u015brodowiskiem naturalnym oraz problematyzacja samego rozumienia \u015brodowiska jako pasywnego obiektu wymagaj\u0105cego \u201ekonserwacji\u201d (conservation<\/em>). Wbrew popularnej narracji o us\u0142ugach ekosystemowych jako remedium na trudno\u015bci w zarz\u0105dzaniu i ochronie \u015brodowiska uwa\u017cam, \u017ce nie w utowarowieniu i wycenianiu warto\u015bci przyrody le\u017cy rozwi\u0105zanie. Wr\u0119cz odwrotnie. Moim zdaniem przyj\u0119cie przez przyrodnik\u00f3w j\u0119zyka ekonomicznego w dyskusji o warto\u015bci natury tylko pog\u0142\u0119bia roz\u0142am mi\u0119dzy ekosystem naturalnym a cz\u0142owiekiem \u2013 separacj\u0119, na kt\u00f3rej ufundowany jest system spo\u0142eczny wi\u0119kszo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata, i kt\u00f3ry daje ludziom iluzj\u0119 kontroli i wy\u017cszo\u015bci nad przyrod\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Humani\u015bci zwykli nazywa\u0107 ten system nowoczesno\u015bci\u0105 i \u0142\u0105czy\u0107 go z dominacj\u0105 kapitalizmu jako \u015bwiatowego systemu ekonomicznego. Ostatnie stulecie z g\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 wiekiem projekt\u00f3w modernizacyjnych, nastawionych na rozw\u00f3j, post\u0119p i wzrost ekonomiczny.  Tymczasem wobec post\u0119puj\u0105cej degradacji \u015brodowiska naturalnego, model oparty na idei ci\u0105g\u0142ego rozwoju przestaje si\u0119 sprawdza\u0107. Wci\u0105\u017c dominuj\u0105 dyskursy pozycjonuj\u0105ce cz\u0142owieka ponad przyrod\u0105 i tym samym przyznaj\u0105ce mu prawa do jej posiadania, kontrolowania i u\u017cytkowania zgodnie ze swoimi potrzebami[1]<\/a>. Jak zauwa\u017ca brytyjska antropolo\u017cka Veronica Strang, wykorzystywanie, czy wr\u0119cz ekstrakcja zasob\u00f3w przez cz\u0142owieka przy r\u00f3wnoczesnej destrukcji \u015brodowiska post\u0119puj\u0105 jednak tak gwa\u0142townie, \u017ce potrzebujemy fundamentalnych zmian \u2013 zmian paradygmatu naszego my\u015blenia o relacjach mi\u0119dzy cz\u0142owieka a otaczaj\u0105cym go \u015bwiatem[2]<\/a>. Jak m\u00f3wi\u0142 Bruno Latour, nie tylko nigdy nie byli\u015bmy nowocze\u015bni: nowoczesno\u015b\u0107 si\u0119 sko\u0144czy\u0142a[3]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Teoretycznie, nauka coraz cz\u0119\u015bciej odwo\u0142uje si\u0119 i postuluje badania inter- i transdyscyplinarne. W praktyce wygl\u0105da to jednak inaczej. System premiowania pracy badawczej determinuje silosowo\u015b\u0107, a nie dialog mi\u0119dzy specjalistami, o dyskusji mi\u0119dzy dyscyplinami nie wspominaj\u0105c. Tymczasem, chocia\u017c w\u0105ska specjalizacja sprzyja rozpoznawalno\u015bci i indywidualnej karierze akademickiej, a czasem mo\u017ce prowadzi\u0107 do prze\u0142omowych odkry\u0107, to \u017cyjemy w rzeczywisto\u015bci pog\u0142\u0119biaj\u0105cych si\u0119 kryzys\u00f3w, kt\u00f3re powinny nas zmusi\u0107 do wsp\u00f3\u0142pracy i namys\u0142u. Czy mo\u017cemy nadal produkowa\u0107 i konsumowa\u0107 coraz wi\u0119cej, a r\u00f3wnocze\u015bnie chroni\u0107 pozaludzkie \u015bwiaty przed post\u0119puj\u0105c\u0105 zag\u0142ad\u0105? Czy mo\u017cemy nadal utrzymywa\u0107, \u017ce jeste\u015bmy w stanie kontrolowa\u0107 i modyfikowa\u0107 procesy i zjawiska zachodz\u0105ce w \u015bwiecie, ignoruj\u0105c fakt, \u017ce jeste\u015bmy na wielu poziomach zale\u017cni od ekosystem\u00f3w, w kt\u00f3rych \u017cyjemy, i kt\u00f3rych, de facto<\/em>, jeste\u015bmy cz\u0119\u015bci\u0105?<\/p>\n\n\n\n

Moja perspektywa nie jest utopijna \u2013 nie jest romantyczn\u0105 propozycj\u0105 powrotu do tzw. \u201estanu natury\u201d, ale pr\u00f3b\u0105 otwarcia wyobra\u017ani na inne ni\u017c rynkowe my\u015blenie o \u015brodowisku naturalnym. Zwraca uwag\u0119, \u017ce system zbudowany na opozycji natury i kultury oraz  wy\u0142\u0105czenie u\u017cytkowej relacji jednej wobec drugiej nie przyniesie rozwi\u0105za\u0144 dzisiejszych problem\u00f3w. Rozwi\u0105zaniem tym nie jest te\u017c postulat zr\u00f3wnowa\u017conego rozwoju, kt\u00f3ry jest oksymoronem tak d\u0142ugo, jak pozostajemy przywi\u0105zani do idei ekonomicznego wzrostu[4]<\/a>. Powinni\u015bmy raczej przemy\u015ble\u0107 antropocentryczn\u0105 narracj\u0119 o \u015bwiecie na u\u017cytek cz\u0142owieka i zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 cho\u0107by na to, w jaki spos\u00f3b relacje ekologiczne wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 ekosystemy, kt\u00f3rych cz\u0142owiek jest zale\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105. Wiedza o naszej zale\u017cno\u015bci od \u015brodowiska zdecydowanie nie jest dzi\u015b powszechna i kontynuowanie dyskusji o zasobach przyrodniczych czerpanych na u\u017cytek cz\u0142owieka na pewno jej tak\u0105 nie uczyni.<\/p>\n\n\n\n

Antropologia spo\u0142eczna obserwuje, jak ludzie rozumiej\u0105 i opisuj\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej \u017cyj\u0105. Rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142eczna, a wi\u0119c spos\u00f3b, w jaki nadajemy \u015bwiatu okre\u015blone znaczenia i warto\u015bci, w przeciwie\u0144stwie do rzeczywisto\u015bci fizycznej, nie jest naturalna, a wi\u0119c obiektywnie mierzalna. Jest jedynie \u201ewyobra\u017cana\u201d. R\u00f3\u017cne rzeczywisto\u015bci spo\u0142eczne maj\u0105 r\u00f3\u017cne logiki, a wi\u0119c i r\u00f3\u017cne systemy warto\u015bci. Rozumienia \u015bwiata uczymy si\u0119 dzi\u0119ki dominuj\u0105cym narracjom, kt\u00f3re opisuj\u0105 \u015bwiat, ale i go wytwarzaj\u0105; reprezentuj\u0105, ale i decyduj\u0105 o tym, w jakim \u015bwiecie \u017cyjemy. Niekt\u00f3rym mo\u017ce si\u0119 to twierdzenie wydawa\u0107 abstrakcyjne, ale wystarczy zastanowi\u0107 si\u0119 nad rzeczywisto\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105 wi\u0119kszo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Rzeczywisto\u015b\u0107 p\u00f3\u017anego kapitalizmu porz\u0105dkuje i warto\u015bciuje rzeczywisto\u015b\u0107 fizyczn\u0105. Opowie\u015bci p\u00f3\u017anego kapitalizmu to narracje o rozwoju, pozyskiwaniu i rywalizacji o zasoby, post\u0119puj\u0105cej technologizacji, prawie w\u0142asno\u015bci, indywidualnym sukcesie, konsumpcji. To one stanowi\u0105 podstaw\u0119 prawa mi\u0119dzynarodowego i decyduj\u0105 o tym, jak wygl\u0105da wsp\u00f3\u0142czesna akademia. I to one stymuluj\u0105 prace nad rozwi\u0105zaniami problem\u00f3w zwi\u0105zanych z post\u0119puj\u0105c\u0105 degradacj\u0105 \u015brodowiska naturalnego. To w tym kontek\u015bcie nale\u017cy rozumie\u0107 np. popularno\u015b\u0107 narz\u0119dzi finansowych czy us\u0142ug ekosystemowych w dyskusjach o ochronie przyrody. Problem polega na tym, \u017ce rozwi\u0105zania te nale\u017c\u0105 do tego samego repertuaru, kt\u00f3ry nap\u0119dza wzrost ekonomiczny (i zysk nielicznych) kosztem kurcz\u0105cych si\u0119 \u201ezasob\u00f3w\u201d \u2013 pitnej wody, czystego powietrza, nieska\u017conej gleby, o rozgwie\u017cd\u017conym niebie i cennych przyrodniczo ekosystemach nie wspominaj\u0105c. A gdyby spojrze\u0107 na wsp\u00f3\u0142czesne problemy z innej perspektywy? Zobaczy\u0107, \u017ce s\u0105 one przede wszystkim kryzysem systemu spo\u0142ecznego, kt\u00f3ry nauczy\u0142 nas my\u015ble\u0107 o przyrodzie jako o tanim \u015brodku do nieograniczonego rozwoju, bogacenia si\u0119 lub do\u015bwiadczania przyjemno\u015bci?<\/p>\n\n\n\n

W swojej argumentacji antropolodzy ch\u0119tnie odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do innych ni\u017c kapitalistyczny system\u00f3w spo\u0142ecznych, a tym samym innego rozumienia miejsca i roli cz\u0142owieka w \u015bwiecie. Pomaga to wykaza\u0107, \u017ce nasza rzekoma niezale\u017cno\u015b\u0107, odr\u0119bno\u015b\u0107 i wy\u017cszo\u015b\u0107 wobec \u015brodowiska naturalnego nie jest wcale postaw\u0105 naturaln\u0105. A je\u015bli nie jest postaw\u0105 naturaln\u0105, to mo\u017ce warto zastanowi\u0107 si\u0119, czy rzeczywi\u015bcie nadal uzasadnione jest przekonanie, \u017ce \u015bwiat sk\u0142ada si\u0119 z element\u00f3w istniej\u0105cych wy\u0142\u0105cznie na u\u017cytek cz\u0142owieka? Mo\u017ce wato przemy\u015ble\u0107 nasze sposoby my\u015blenia i relacje ze \u015bwiatem \u2013 a wi\u0119c i opowie\u015bci o tym, w jakim \u015bwiecie \u017cyjemy?<\/p>\n\n\n\n

Moje badania maj\u0105 na celu opowiedzenie miejsca w inny spos\u00f3b. Obszar ochronny wok\u00f3\u0142 jeziora ramienicowego na Pojezierzu Gnie\u017anie\u0144skim \u2013 jeziora, kt\u00f3rego dno porastaj\u0105 podwodne \u0142\u0105ki makrofit\u00f3w tworz\u0105cych cenne i chronione siedlisko przyrodnicze \u2013 przedstawiam jako sie\u0107 wielogatunkowych relacji, kt\u00f3re to miejsce wsp\u00f3\u0142tworz\u0105. Mapa ta nie b\u0119dzie statycznym obrazem habitat\u00f3w i\/lub historii presji antropogenicznej, ale raczej ma ukaza\u0107 tw\u00f3rcz\u0105, in\u017cynieryjn\u0105 rol\u0119 gatunk\u00f3w innych ni\u017c ludzie w kszta\u0142towaniu i zachowaniu ekosystemu i krajobrazu. Ma na celu pokazanie, a tym samym wyobra\u017cenie obszaru Natura 2000 jako wsp\u00f3\u0142tworzonego przez ludzi, ramienice oraz procesy biologiczne i geologiczne. W takim uj\u0119ciu jezioro, a wraz z nim siedliska przyrodnicze, nie s\u0105 biernym obiektem ochrony \u2013 s\u0105 jednym z tw\u00f3rc\u00f3w sieci krajobrazu spo\u0142ecznego. W d\u0142u\u017cszej perspektywie rodzi to te\u017c pytania o cele ochrony \u015brodowiska: czy nie powinna ona w wi\u0119kszym stopniu, jak proponuj\u0119, skupia\u0107 si\u0119 na budowaniu relacji i odpowiedzialno\u015bci? Z tym, \u017ce nie da\u0142oby si\u0119 jej wtedy sprowadzi\u0107 do potrzeby edukowania czy wr\u0119cz \u201eu\u015bwiadamiania\u201d spo\u0142ecze\u0144stwa. Przyj\u0119cie takiej perspektywy wymaga\u0142oby przede wszystkim odpowiedzenia na pytanie, czy chcemy nadal \u017cy\u0107 w ponurej rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej wyobra\u017conej wok\u00f3\u0142 idei konkurencji o kurcz\u0105ce si\u0119 zasoby.<\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142gorzata Z. Kowalska pracuje w Instytucie Antropologii i Etnologii UAM, a obecnie jest wizytuj\u0105c\u0105 badaczk\u0105 na Uniwersytecie w Oulu w Finlandii w ramach interdyscyplinarnego projektu Biodiverse Anthropocenes<\/em> (finansowanego przez Academy of Finland PROFI6 funding 2021 \u2013 2026, numer projektu 243037391121). W Polsce prowadzi badania w projekcie Obszar ochronny Natura 2000 jako wielogatunkowa sie\u0107 zale\u017cno\u015bci. Nieoczywiste relacje w perspektywie antropologicznej<\/em> (NCN 2021\/43\/D\/HS3\/02018).<\/p>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: wodnesprawy.pl<\/a><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

W artykule korzysta\u0142am m.in. z prac:<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Strang, V., \u201cThe Gaia Complex. Ethical Challenges to an Anthropocentric \u2018Common Future\u2019\u201d w The Anthropology of Sustainability. Beyond Development and Progress, red. Marc Brightman and Jerome Lewis, New York: Palgrave Macmillan, 2017.<\/em><\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Strang, V., \u201cThe Gaia Complex. Ethical Challenges to an Anthropocentric \u2018Common Future\u2019\u201d w The Anthropology of Sustainability. Beyond Development and Progress, red. Marc Brightman and Jerome Lewis, New York: Palgrave Macmillan, 2017, s. 212.<\/em><\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> https:\/\/www.arte.tv\/en\/videos\/106738-001-A\/interview-with-bruno-latour\/<\/em><\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> Illich, I., 2009, The shadow our future throws. New Perspectives Quarterly 6 (2), 14\u201318.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W \u015bwi\u0105tecznym numerze \u201eWodnych Spraw\u201d, po kr\u00f3tkiej przerwie, powracamy do cyklu Woda okiem\u2026 Zapraszamy do zapoznania si\u0119 z artyku\u0142em o postrzeganiu obszar\u00f3w ochrony jako wielogatunkowej sieci zale\u017cno\u015bci oraz umiejscowieniu w niej cz\u0142owieka z punktu widzenia antropologa. Czy wsp\u00f3\u0142czesne problemy ochrony \u015brodowiska s\u0105 wyrazem kryzysu systemu spo\u0142ecznego, opartego na my\u015bleniu o […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2191,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2190"}],"collection":[{"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2190"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2190\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2192,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2190\/revisions\/2192"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2191"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2190"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2190"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2190"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}