{"id":2310,"date":"2024-03-24T11:24:50","date_gmt":"2024-03-24T10:24:50","guid":{"rendered":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/?p=2310"},"modified":"2024-03-24T11:24:51","modified_gmt":"2024-03-24T10:24:51","slug":"bagna-a-klimat-wysuszone-torfowiska-na-swiecie-emituja-2-mld-ton-co2-rocznie-prof-wiktor-kotowski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/?p=2310","title":{"rendered":"Bagna a\u00a0klimat. Wysuszone torfowiska na\u00a0\u015bwiecie emituj\u0105 2 mld ton CO2 rocznie – prof.\u00a0Wiktor Kotowski"},"content":{"rendered":"\n

Znaczenie torfowisk dla regulacji klimatu ma zar\u00f3wno wymiar globalny, jak i lokalny. Ten pierwszy wynika z ich roli w kr\u0105\u017ceniu i magazynowaniu w\u0119gla (zob. np. Torfowiska: wa\u017cny gracz \u015bwiatowego cyklu w\u0119glowego<\/a>), a ten drugi \u2013 z ich wp\u0142ywu na retencj\u0119 i l\u0105dowy obieg wody. Oba procesy zostaj\u0105 znacz\u0105co zaburzone na skutek dzia\u0142a\u0144 prowadz\u0105cych do osuszania lub innego rodzaju degradacji bagien. Je\u015bli chcemy zapobiec dalszej zmianie klimatu, musimy jak najszybciej zako\u0144czy\u0107 ich niszczenie i zacz\u0105\u0107 je<\/strong> chroni\u0107. Specjalnie dla Was o roli bagien w systemie klimatycznym pisze prof. Wiktor Kotowski, laureat konkursu Popularyzator nauki 2022.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"Zdj\u0119cie:
Ilustracja 1: Bagna Doliny Biebrzy z owocuj\u0105c\u0105 we\u0142niank\u0105 w\u0105skolistn\u0105. Fot. W. Kotowski.<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Torfowiska a bagna<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Torfowiskami<\/strong> nazywamy obszary z naturalnie zakumulowanym pok\u0142adem torfu. Poniewa\u017c termin ten stosuje  si\u0119 zar\u00f3wno w naukach biologicznych, jak w rolnictwie, czy geologii, abstrahuje on od aktualnej ro\u015blinno\u015bci, czy proces\u00f3w ekosystemowych. Naturalne torfowiska, kt\u00f3re aktywnie akumuluj\u0105 torf, nazywamy bagnami<\/strong>. Oznacza to, \u017ce wyst\u0119puje tam warstwa torfu oraz ro\u015blinno\u015b\u0107 bagienna, i wysycenie pod\u0142o\u017ca wod\u0105 (warunkuj\u0105ce d\u0142ugotrwa\u0142e wyst\u0119powanie warunk\u00f3w braku tlenu w pod\u0142o\u017cu), kt\u00f3re umo\u017cliwiaj\u0105 podtrzymanie proces\u00f3w torfotw\u00f3rczych. <\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug takiej definicji wszystkie bagna s\u0105 torfowiskami<\/strong> \u2013 czyli obszarami ze zakumulowanym naturalnie pok\u0142adem torfu. Nie jest natomiast prawdziwe twierdzenie odwrotne: wi\u0119kszo\u015b\u0107 torfowisk (przynajmniej w strefie umiarkowanej) nie jest bagnami<\/strong> (a m\u00f3wi\u0105c \u015bci\u015blej: nie s\u0105 one JU\u017b bagnami), poniewa\u017c szeroko prowadzone prace melioracyjne pozbawi\u0142y je wody, prze\u0142\u0105czaj\u0105c je z funkcji akumulacji torfu na jego przyspieszony rozk\u0142ad. Tym samym torfowiska z poch\u0142aniaczy atmosferycznego dwutlenku w\u0119gla zosta\u0142y zmienione w istotne \u017ar\u00f3d\u0142a tego gazu do atmosfery.<\/p>\n\n\n\n

W Polsce osuszyli\u015bmy ok. 85% bagien, zmieniaj\u0105c je w tereny rolnicze i lasy gospodarcze. Wraz z nimi znikn\u0119\u0142y zamieszkuj\u0105ce je gatunki ro\u015blin i zwierz\u0105t. W skali Europy ten wska\u017anik wygl\u0105da lepiej: oko\u0142o po\u0142owa torfowisk to nadal bagna. To zas\u0142uga wci\u0105\u017c du\u017cych obszar\u00f3w bagiennych istniej\u0105cych w p\u00f3\u0142nocnej Skandynawii, Rosji, Bia\u0142orusi i na Wyspach Brytyjskich. Za to na zachodzie naszego kontynentu jest jeszcze gorzej ni\u017c u nas: pa\u0144stwa o du\u017cej powierzchni torfowisk osuszy\u0142y je niemal ca\u0142kowicie (Niemcy 98%, Holandia 94%) (Tanneberger i in. 2019<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Bagna: najefektywniejszy magazyn w\u0119gla organicznego<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

W przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci ekosystem\u00f3w l\u0105dowych produkcja materii organicznej jest z grubsza zbilansowana przez rozk\u0142ad. Oznacza to, \u017ce w ci\u0105gu roku ro\u015bliny asymiluj\u0105 z powietrza tyle samo dwutlenku w\u0119gla, ile zostaje wyemitowane z powrotem w procesach respiracji (oddychania kom\u00f3rkowego).<\/p>\n\n\n\n

Bagno jest od tej regu\u0142y szczeg\u00f3lnym wyj\u0105tkiem: ma ujemny bilans w\u0119gla, jest ekosystemem z \u201edziur\u0105\u201d, w kt\u00f3r\u0105 co roku \u201ewpada\u201d od kilku do kilkunastu procent wyprodukowanej biomasy ro\u015blinnej \u2013 wraz z zawartym w niej w\u0119glem. Ta \u201edziura\u201d to powstaj\u0105ce przez tysi\u0105ce lat pok\u0142ady torfu, kt\u00f3re maj\u0105 wiele metr\u00f3w g\u0142\u0119boko\u015bci i sprawiaj\u0105, \u017ce bagna staj\u0105 si\u0119 najefektywniejszymi magazynami w\u0119gla organicznego w przeliczeniu na powierzchni\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\"Zdj\u0119cie:
Ilustracja 2: Rdze\u0144 torfowy pobrany z torfowiska niskiego. Widoczne szcz\u0105tki turzyc i mszak\u00f3w. Fot. W. Kotowski.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Niestety, osuszone torfowiska s\u0105 r\u00f3wnie\u017c wyj\u0105tkowym zjawiskiem na tle naturalnej przyrody: to ekosystemy o znacz\u0105co dodatnim bilansie emisji w\u0119gla, co czyni je jednymi z najwi\u0119kszych wyst\u0119puj\u0105cych na l\u0105dach \u017ar\u00f3de\u0142 emisji gaz\u00f3w cieplarnianych.<\/p>\n\n\n\n

Bagna jako poch\u0142aniacze dwutlenku w\u0119gla<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Tempo akumulacji torfu jest r\u00f3\u017cne i oczywi\u015bcie zale\u017cy zar\u00f3wno od wielko\u015bci produkcji pierwotnej (wzrostu ro\u015blin), jak i tempa rozk\u0142adu. Najcz\u0119\u015bciej przyjmuje si\u0119, \u017ce \u015brednia warto\u015b\u0107 przyrostu torfu na torfowiskach \u015bwiata to ok. 1 mm rocznego. Tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce jest ona te\u017c typowa dla bagien umiarkowanej strefy klimatycznej.<\/p>\n\n\n\n

Szacuje si\u0119, \u017ce \u015brednio hektar bagien torfowych akumuluje ok. 300 kg w\u0119gla rocznie (co odpowiada 1,1 tony CO2<\/sub>), a wszystkie zachowane w stanie bagiennym torfowiska \u015bwiata (zajmuj\u0105ce ponad 3 miliony km2<\/sup>) akumuluj\u0105 ok. 100 milion\u00f3w ton (MtC) w\u0119gla (albo 370 MtCO2<\/sub>) (Frolking i in. 2011<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Poniewa\u017c masa molowa w\u0119gla wynosi 12 g\/mol, a CO2<\/sub> \u2013 44 g\/mol, wi\u0119c 1 MtC odpowiada ok. 3,7 (czyli 44\/12) MtCO2<\/sub>.<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

Czy to du\u017co? Por\u00f3wnuj\u0105c t\u0119 warto\u015b\u0107 do skali emisji antropogenicznych, okazuje si\u0119, \u017ce bagna \u015bwiata s\u0105 w stanie poch\u0142on\u0105\u0107 w ci\u0105gu roku zaledwie nieca\u0142y 1% dwutlenku w\u0119gla pochodz\u0105cego z rocznego spalania w\u0119gla, ropy czy gazu ziemnego. Z naszej perspektywy jest to wi\u0119c proces powolny, jednak przez to, \u017ce mo\u017ce on zachodzi\u0107 nieprzerwanie przez tysi\u0105ce lat, torfowiska s\u0105 najefektywniejszym w biosferze l\u0105dowej d\u0142ugotrwa\u0142ym poch\u0142aniaczem w\u0119gla.<\/p>\n\n\n\n

A co z metanem emitowanym z torfowisk?<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Pytanie o metan jest jak najbardziej uzasadnione. Metan jest produktem oddychania \u017cyj\u0105cych w torfie mikroorganizm\u00f3w beztlenowych rozk\u0142adaj\u0105cych materi\u0119 organiczn\u0105, przez co torfowiska s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em emisji tego silnego gazu cieplarnianego. Bior\u0105c pod uwag\u0119 do\u015b\u0107 kr\u00f3tki czas \u017cycia metanu w atmosferze oraz fakt, \u017ce ilo\u015b\u0107 CO2<\/sub> usuni\u0119tego przez naturalny ekosystem bagienny znacznie przewy\u017csza ilo\u015b\u0107 uwolnionego CH4<\/sub>, okazuje si\u0119, \u017ce wp\u0142yw emisji metanu maleje wraz z wyd\u0142u\u017caniem rozpatrywanego okresu. W kr\u00f3tkim horyzoncie czasowym (do kilku lat) wp\u0142yw emisji metanu przewa\u017ca, to w d\u0142u\u017cszym okresie (powy\u017cej kilkudziesi\u0119ciu lat) sch\u0142adzaj\u0105cy efekt zwi\u0105zany z poch\u0142anianiem CO2<\/sub> dominuje. <\/p>\n\n\n\n

Torfowiska jako d\u0142ugotrwa\u0142e magazyny w\u0119gla<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Dla ograniczenia zmiany klimatu fundamentalna jest rola torfowisk jako magazyn\u00f3w w\u0119gla, kt\u00f3re mog\u0105 \u2013 w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w hydrologicznych i klimatycznych \u2013 zachowywa\u0107 go lub uwalnia\u0107 do atmosfery. To dzi\u015b najwa\u017cniejszy globalny kontekst ich ochrony.<\/p>\n\n\n\n

Ilo\u015b\u0107 w\u0119gla zgromadzonego w torfowiskach \u015bwiata jest wci\u0105\u017c przedmiotem oblicze\u0144. Zwykle przyjmuje si\u0119, \u017ce jest to ok. 500 miliard\u00f3w ton (Yu i in. 2010<\/a>), ale niedawno pojawi\u0142y si\u0119 nowe oszacowania (Nichols i Pet<\/a>eet 2019) sugeruj\u0105ce, \u017ce jest to nawet 1 bilion ton. Zwa\u017cywszy, \u017ce poprawno\u015b\u0107 tych ostatnich wylicze\u0144 jest przedmiotem dyskusji, przyjmijmy, \u017ce ilo\u015b\u0107 w\u0119gla zgromadzonego w torfowiskach mie\u015bci si\u0119 w przedziale od 500 do 1000 GtC. Oznacza to, \u017ce jest ona co najmniej dwukrotnie wi\u0119ksza ni\u017c ilo\u015b\u0107 w\u0119gla zawarta w biomasie wszystkich las\u00f3w i zbli\u017cona do ilo\u015bci w\u0119gla zawartej w atmosferze w postaci CO2<\/sub> (aktualnie ok. 870 GtC). Pami\u0119tajmy, \u017ce ta ilo\u015b\u0107 jest zgromadzona na obszarze zajmuj\u0105cym ok. 3% powierzchni l\u0105d\u00f3w, co czyni torfowiska najbardziej skoncentrowanymi magazynami w\u0119gla organicznego spo\u015br\u00f3d wszystkich ekosystem\u00f3w l\u0105dowych.<\/p>\n\n\n\n

Setki miliard\u00f3w ton w\u0119gla zgromadzone w torfowiskach w ci\u0105gu ostatnich 11 tysi\u0119cy lat (czyli w czasie holocenu) obrazuj\u0105 niezwyk\u0142\u0105 skuteczno\u015b\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142ego wycofywania w\u0119gla z obiegu wskutek proces\u00f3w torfotw\u00f3rczych, czego skutkiem jest stopniowe os\u0142abianie efektu cieplarnianego. Warto przypomnie\u0107, \u017ce ten proces dzia\u0142a\u0142 ju\u017c w historii naszej planety na znacznie wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 ni\u017c dzi\u015b. W karbonie (359\u2013299 milion\u00f3w lat temu) rozw\u00f3j bagien tak znacz\u0105co obni\u017cy\u0142 zawarto\u015b\u0107 dwutlenku w\u0119gla w atmosferze, \u017ce niemal doprowadzi\u0142 do globalnego zlodowacenia (Feulner 2017<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

To w\u0142a\u015bnie z torfu zakumulowanego w karbo\u0144skich bagnach powsta\u0142y z\u0142o\u017ca w\u0119gla kamiennego, kt\u00f3rych eksploatacja i spalanie nap\u0119dza dzi\u015b efekt cieplarniany. Czy torfy obecne w dzisiejszych bagnach maj\u0105 szans\u0119 przetrwa\u0107 miliony lat i w przysz\u0142ych procesach geologicznych r\u00f3wnie\u017c przekszta\u0142c\u0105 si\u0119 w w\u0119giel brunatny, a nast\u0119pnie kamienny? Kluczowy czynnik prawdopodobnie stanowi\u0107 b\u0119dzie bezpo\u015bredni wp\u0142yw cz\u0142owieka (Loisel i in. 2021<\/a>). Innymi s\u0142owy wydaje si\u0119, \u017ce to od naszej decyzji zale\u017cy, czy torfowiska przetrwaj\u0105 w stanie bagiennym burzliwy okres antropocenu.<\/p>\n\n\n\n

Na razie robimy wszystko, by z poch\u0142aniaczy i magazyn\u00f3w w\u0119gla w geologicznym mgnieniu oka zmieni\u0142y si\u0119 w pot\u0119\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142a jego emisji do atmosfery. Wystarczy bowiem usun\u0105\u0107 z torfu chroni\u0105c\u0105 go wod\u0119, aby uruchomi\u0107 procesy rozk\u0142adu i raptownie odda\u0107 gromadzony przez tysi\u0105ce lat w\u0119giel z powrotem do atmosfery.<\/p>\n\n\n\n

Wp\u0142yw osuszania torfowisk na globalny cykl w\u0119gla<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Osuszanie torfowisk przerywa proces torfotw\u00f3rczy i przyspiesza dekompozycj\u0119 dotychczas zgromadzonego torfu. Wystawiony na dzia\u0142anie tlenu torf staje si\u0119 \u015brodowiskiem dost\u0119pnym do zasiedlenia przez bakterie i grzyby, kt\u00f3re bardzo szybko doprowadzaj\u0105 do rozk\u0142adu materii organicznej. Rozk\u0142ad ten jest co najmniej 10-krotnie szybszy ni\u017c akumulacja torfu w warunkach bagiennych, a w przypadku g\u0142\u0119bokiego odwodnienia i ciep\u0142ego klimatu nawet kilkadziesi\u0105t razy (Hiraishi i in. (ed.) 2014<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Jednym z produkt\u00f3w tlenowego rozk\u0142adu torfu jest dwutlenek w\u0119gla. Oznacza to, \u017ce je\u015bli hektar torfowiska w stanie bagiennym usuwa\u0142 z atmosfery \u015brednio 1 ton\u0119 CO2<\/sub> rocznie, to hektar osuszonego torfowiska emituje w tym czasie od kilku do kilkudziesi\u0119ciu ton tego gazu.<\/p>\n\n\n\n

\"Zdj\u0119cie:
Ilustracja 3: Zaorane torfowiska niskie na Bia\u0142orusi. Fot. W. Kotowski<\/em>.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W skali \u015bwiata osuszyli\u015bmy 15\u201320% wszystkich torfowisk. Zajmuj\u0105c p\u00f3\u0142 procenta powierzchni l\u0105d\u00f3w, emituj\u0105 one do atmosfery ok. 2 GtCO2<\/sub> rocznie, co odpowiada ok. 5% \u015bwiatowych emisji tego gazu cieplarnianego z sektor\u00f3w energetyki, transportu i przemys\u0142u (Parish i in. 2008<\/a>). Emisje z odwodnionych torfowisk wielokrotnie przewy\u017cszaj\u0105 dzi\u015b tempo akumulacji w\u0119gla w pozosta\u0142ych jeszcze ok. 80% bagien naturalnych.<\/p>\n\n\n\n

Dochodz\u0105 do tego jeszcze emisje tlenku azotu (I), kt\u00f3ry pochodzi z utleniania azotu, b\u0119d\u0105cego skutkiem rozk\u0142adu torfu (ale te\u017c nawo\u017cenia rolniczego) oraz metanu, kt\u00f3ry powstaje z rozpuszczonej frakcji materii organicznej, przedostaj\u0105cej si\u0119 do w\u00f3d torfowisk i row\u00f3w odwadniaj\u0105cych. Wielko\u015b\u0107 emisji zale\u017cy od g\u0142\u0119boko\u015bci odwodnienia (im bardziej sucho, tym s\u0105 one wi\u0119ksze), sposobu u\u017cytkowania (np. orka znacz\u0105co zwi\u0119ksza mineralizacj\u0119 torfu i w efekcie emisje CO2<\/sub>) oraz temperatury (emisje z odwodnionych torfowisk s\u0105 najwy\u017csze w okresach wysokich temperatur, s\u0105 te\u017c wy\u017csze w tropikach ni\u017c klimacie umiarkowanym, a ni\u017csze w klimacie borealnym).<\/p>\n\n\n\n

W skali \u015bwiata wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 dwa g\u0142\u00f3wne regiony wzmo\u017conej emisji dwutlenku w\u0119gla z odwodnionych torfowisk. Pierwszym jest Azja Po\u0142udniowo-Wschodnia (w szczeg\u00f3lno\u015bci Indonezja i Malezja), gdzie osuszano je g\u0142\u00f3wnie na potrzeby zak\u0142adania upraw palmy olejowej i nieudanych projekt\u00f3w stworzenia plantacji ry\u017cu. Odwodnienie ogromnych po\u0142aci torfowisk doprowadza tam co roku do rozleg\u0142ych i d\u0142ugotrwa\u0142ych po\u017car\u00f3w torfowisk, w wyniku kt\u00f3rych do atmosfery uwalniane s\u0105 ogromne ilo\u015bci dwutlenku w\u0119gla. Drugim \u201ehotspotem\u201d jest Europa \u015arodkowo-Wschodnia (Bia\u0142oru\u015b, Polska, Niemcy, kraje nadba\u0142tyckie, Finlandia, europejska cz\u0119\u015b\u0107 Rosji), gdzie wi\u0119kszo\u015b\u0107 emisji jest skutkiem osuszania torfowisk na potrzeby rolnictwa i le\u015bnictwa.<\/p>\n\n\n\n

Emisje z u\u017cytkowania torfowisk Polski to odpowiednik 10% emisji z energetyki i przemys\u0142u<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Spo\u015br\u00f3d ok. 1,5 miliona hektar\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych w Polsce torfowisk, ponad 1,2 miliona hektar\u00f3w jest osuszonych, pokrytych dzi\u015b \u0142\u0105kami i lasami uprawnymi, a tak\u017ce wycofanych z u\u017cytkowania, ale wci\u0105\u017c odwadnianych starymi systemami row\u00f3w melioracyjnych (Joosten i in. (ed.) 2017<\/a>). Najpowszechniej wyst\u0119puj\u0105ce \u0142\u0105ki ko\u015bne, odwodnione na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 kilkudziesi\u0119ciu cm poni\u017cej powierzchni torfu, emituj\u0105 ok. 20\u201330 ton ekwiwalentu dwutlenku w\u0119gla na hektar rocznie (Hiraishi i in. (ed.) 2014<\/a>). To odpowiednik emisji wygenerowanych przez przejechanie 200\u2013300 tysi\u0119cy kilometr\u00f3w samochodem osobowym. Ponadto, na ok. 7,5 tys. ha (ok. 0,5% powierzchni torfowisk) wydobywamy torf, w ilo\u015bci ok. 1,4 miliona m3<\/sup> rocznie.<\/p>\n\n\n\n

Ponadto, na ok. 7,5 tys. ha (ok. 0,5% powierzchni torfowisk) wydobywamy torf, w ilo\u015bci ok. 1,4 miliona m3<\/sup> rocznie. W szacowaniu emisji gaz\u00f3w cieplarnianych z wydobycia torfu nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 zar\u00f3wno emisje maj\u0105ce miejsce na miejscu wydobycia, jak i wynikaj\u0105ce z ca\u0142kowitego roz\u0142o\u017cenia si\u0119 wydobytego torfu w ci\u0105gu kolejnych kilku lat.<\/p>\n\n\n\n

Dok\u0142adne wyliczenie emisji gaz\u00f3w cieplarnianych z osuszonych torfowisk Polski jest aktualnie niemo\u017cliwe ze wzgl\u0119du na brak dok\u0142adnych danych o rozmieszczeniu gleb torfowych i g\u0142\u0119boko\u015bci odwodnienia. Oszacowanie oparte na dost\u0119pnych danych wskazuje, \u017ce \u0142\u0105czne emisje z obszar\u00f3w zagospodarowanych rolniczo, le\u015bnie i na potrzeby eksploatacji to ok. 34 mln ton ekwiwalentu CO2<\/sub> rocznie (Kotowski 2021<\/a>). To odpowiednik ponad 10% polskich emisji ze spalania paliw kopalnych, do tego formalnie nie raportowany! Za zdecydowanie najwi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 odpowiadaj\u0105 torfowiska u\u017cytkowane rolniczo, stanowi\u0105c najwi\u0119ksze \u017ar\u00f3d\u0142o emisji z rolnictwa. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce emisje te s\u0105 kilkunastokrotnie zani\u017cone w oficjalnych raportach Polski do Konwencji Klimatycznej (KOBiZE 2021<\/a>, por. Kotowski 2021<\/a>) i sytuuj\u0105 Polsk\u0119 w\u015br\u00f3d czterech najwi\u0119kszych emitent\u00f3w gaz\u00f3w cieplarnianych z osuszonych torfowisk w Unii Europejskiej (obok Niemiec, Finlandii i Wielkiej Brytanii).<\/p>\n\n\n\n

Torfowiskowy \u015blad w\u0119glowy \u017cywno\u015bci<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Aby u\u015bwiadomi\u0107 sobie zwi\u0105zki przyczynowo-skutkowe mi\u0119dzy rolnictwem a emisjami z torfu, warto obliczy\u0107 \u015blad w\u0119glowy produkt\u00f3w \u017cywno\u015bciowych wytworzonych na osuszonych torfowiskach.<\/p>\n\n\n\n

Na ka\u017cdy kilogram oleju palmowego pochodz\u0105cego z upraw na indonezyjskich torfowiskach przypadaj\u0105 \u015brednio 24 kg CO2<\/sub> pochodz\u0105cego z rozk\u0142adu torfu (Verhagen i in. 2009<\/a>). Ponadto emisje te rosn\u0105 kilkukrotnie, je\u015bli uwzgl\u0119dni si\u0119 po\u017cary torfowisk wywo\u0142ane odwodnieniem. <\/p>\n\n\n\n

Produkty z torfowisk naszej strefy biogeograficznej wcale nie przedstawiaj\u0105 si\u0119 lepiej. Proste obliczenia pokazuj\u0105, \u017ce litr mleka pozyskiwanego od kr\u00f3w \u017cywionych sianem z \u0142\u0105k na g\u0142\u0119boko odwodnionych polskich torfowiskach jest \u201eobci\u0105\u017cony\u201d nawet 7,5 kg emisji CO2<\/sub> z rozk\u0142adu torfu, a 1 kg wyprodukowanej z niego \u015bmietany \u2013 37,5 kg emisji! W przypadku mas\u0142a jest to nawet 190 kg CO2<\/sub> na kilogram!<\/p>\n\n\n\n

Bagna a kr\u0105\u017cenie wody<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Globalny obieg wody zale\u017cny jest przede wszystkim od parowania z ocean\u00f3w, zatem tereny bagienne, zajmuj\u0105ce 3% l\u0105d\u00f3w, nie odgrywaj\u0105 w nim znacz\u0105cej roli. Ale ju\u017c w skali lokalnej i regionalnej okazuj\u0105 si\u0119 wa\u017cnym czynnikiem reguluj\u0105cym kr\u0105\u017cenie wody mi\u0119dzy atmosfer\u0105 a l\u0105dem (tzw. ma\u0142e cykle hydrologiczne).<\/p>\n\n\n\n

Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce im wy\u017csza temperatura powietrza, tym wi\u0119cej pary wodnej mo\u017ce zatrzyma\u0107 powietrze i tym szybciej wysychaj\u0105 ekosystemy l\u0105dowe, zw\u0142aszcza grunty rolne o s\u0142abej zdolno\u015bci retencji wody. R\u00f3wnie\u017c dlatego ocieplenie klimatu powoduje, \u017ce susze staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej dotkliwe. W takich przypadkach ratunkiem jest blisko\u015b\u0107 teren\u00f3w podmok\u0142ych.<\/p>\n\n\n\n

Po pierwsze, poprzez zwi\u0119kszenie wilgotno\u015bci powietrza skutecznie ograniczaj\u0105 one wysychanie innych otaczaj\u0105cych je teren\u00f3w \u2013 w tym grunt\u00f3w rolnych. Po drugie, mokrad\u0142a dos\u0142ownie \u201egeneruj\u0105\u201d opady. Wyparowana woda wr\u00f3ci do nas w postaci deszczu (w tym opad\u00f3w konwekcyjnych, np. kr\u00f3tkotrwa\u0142ych letnich burz), ale te\u017c mgie\u0142 czy rosy. W przypadku deszczu nie zawsze spadnie on na ten sam obszar, z kt\u00f3rego woda wyparowa\u0142a, bo chmury przemieszcz\u0105 si\u0119 wraz z wiatrem, ale w skali regionalnej mokrad\u0142a wraz z lasami (kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c maj\u0105 znaczn\u0105 zdolno\u015b\u0107 do retencji wody i wysokie wska\u017aniki parowania wody w terenu, tzw. ewapotranspiracji<\/a>) tworz\u0105 \u201epomp\u0119 hydrologiczn\u0105\u201d przemieszczaj\u0105c\u0105 opady w g\u0142\u0105b kontynent\u00f3w (Huryna i Pokorny 2017<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

W niekt\u00f3rych kr\u0119gach zwi\u0105zanych z gospodark\u0105 wodn\u0105 wci\u0105\u017c pokutuje w\u0105skie rozumienie ewapotranspiracji, jako \u201eutraconej\u201d wody, kt\u00f3ra nie zasili trwale w\u00f3d podziemnych ani rzek. Takie podej\u015bcie nie bierze jednak pod uwag\u0119 niezmiernie wa\u017cnej funkcji ma\u0142ego obiegu wody dla regulacji lokalnego klimatu, w tym powstawania opad\u00f3w i \u0142agodzenia anomalii temperaturowych. W warunkach klimatycznych Polski ok. 60\u201370% letnich opad\u00f3w jest naturalnie generowane wskutek ewapotranspiracji z l\u0105d\u00f3w, a tylko pozosta\u0142e 30\u201340% dociera do nas znad ocean\u00f3w (Dirmeyer i in., 2014<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Wreszcie, ewapotranspiracja ma jeszcze jeden, niezmiernie wa\u017cny wp\u0142yw na klimat. Ot\u00f3\u017c proces ten pobiera ciep\u0142o z otoczenia, kt\u00f3re oddawane jest dopiero podczas kondensacji pary wodnej w g\u00f3rnych warstwach atmosfery (Huryna i Pokorny 2017<\/a>). Jest to podobne do dzia\u0142ania klimatyzator\u00f3w, kt\u00f3re ch\u0142odz\u0105 nasze domy lub samochody, w kt\u00f3rych \u201epompa ciep\u0142a\u201d r\u00f3wnie\u017c opiera si\u0119 na zmianie fazy no\u015bnika ciep\u0142a (gaz-ciecz). Nasza w\u0142asna fizjologiczna \u201eklimatyzacja\u201d dzia\u0142a w ten sam spos\u00f3b \u2013 poc\u0105c si\u0119 w gor\u0105ce dni, ch\u0142odzimy nasze cia\u0142a poprzez odparowanie wody. Mokrad\u0142a s\u0105 zatem takimi systemami klimatycznymi dla krajobraz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"Zdj\u0119cie
Ilustracja 4: Odwodnione torfowisko Wizna \u2013 najbardziej po\u0142udniowy basen pradoliny Biebrzy. Fot. Cmok \/ M. Ostrowski.<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Z kolei r\u00f3\u017cnego typu mokrad\u0142a okresowe (np. tereny zalewowe rzek) r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od bagien tym w\u0142a\u015bnie, \u017ce dysponuj\u0105 wod\u0105 tylko przez cz\u0119\u015b\u0107 sezonu i cz\u0119sto w czasie letnich upa\u0142\u00f3w s\u0105 po prostu suche. Takie mokrad\u0142a odgrywaj\u0105 niezmiernie wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w ochronie przeciwpowodziowej, ale niekoniecznie pomagaj\u0105 sch\u0142odzi\u0107 klimat w letnie upa\u0142y i zmniejszy\u0107 lokalne deficyty wody. W odr\u00f3\u017cnieniu od nich, dzi\u0119ki znakomitej zdolno\u015bci retencyjnej torfu, bagna zatrzymuj\u0105 wod\u0119 znacznie skuteczniej, na d\u0142ugo \u201ebuforuj\u0105c\u201d jej przep\u0142yw przez krajobraz. S\u0105 ni\u0105 wysycone nawet wtedy, gdy innym ekosystemom jej brakuje \u2013 np. podczas letnich susz i silnych fal upa\u0142\u00f3w. W takich okresach torfowiska, podobnie jak wody powierzchniowe, s\u0105 g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em zaopatrzenia dla ma\u0142ego obiegu wody.<\/p>\n\n\n\n

I jeszcze jedno: ro\u015bliny bagienne skutecznie transportuj\u0105 wod\u0119 tylko do pewnego poziomu. Przy bardzo wysokiej temperaturze aparaty szparkowe zamykaj\u0105 si\u0119, chroni\u0105c ro\u015bliny przed nadmiernym poborem wody z solami mineralnymi (Lafleur 2008<\/a>). Tworzy to swego rodzaju ujemne sprz\u0119\u017cenie zwrotne, chroni\u0105ce zasoby wody na bagnach przed wyczerpaniem i podtrzymuj\u0105ce ich zdolno\u015b\u0107 stabilizowania klimatu. Osuszanie mokrade\u0142 niszczy te mechanizmy. Rozbudowuj\u0105c systemy melioracyjne sprawili\u015bmy, \u017ce znacznie wi\u0119cej wody sp\u0142ywa bezpo\u015brednio do rzek lub wsi\u0105ka w ziemi\u0119, co doprowadzi\u0142o do os\u0142abienia lokalnego obiegu wody oraz zaniku lub znacznego os\u0142abienia efektu sch\u0142adzania.<\/p>\n\n\n\n

Misja \u201erewetting\u201d: 15 milion\u00f3w hektar\u00f3w torfowisk do zalania w ci\u0105gu 20 lat<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Z punktu widzenia technicznego naprawa sytuacji nie jest skomplikowana. Nale\u017cy zatka\u0107 lub zasypa\u0107 wykopane kiedy\u015b rowy, a woda przestanie odp\u0142ywa\u0107 z torfowisk. Ponownie nawodnione torfowiska nie powr\u00f3c\u0105 oczywi\u015bcie tak zaraz do stanu sprzed degradacji \u2013 najwi\u0119kszym problemem jest ich podwy\u017cszona trofia (\u017cyzno\u015b\u0107). To efekt rozk\u0142adu torfu, a cz\u0119sto te\u017c d\u0142ugotrwa\u0142ego nawo\u017cenia. W miejsce niegdysiejszych mechowisk wykszta\u0142caj\u0105 si\u0119 tam zwykle wysokie szuwary, niezbyt go\u015bcinne dla wi\u0119kszo\u015bci zagro\u017conych gatunk\u00f3w bagiennych ro\u015blin i zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

Jednak z punktu widzenia klimatycznego sytuacja ulega natychmiastowej poprawie. Wysokie emisje CO2<\/sub> zostaj\u0105 zredukowane niemal do zera natychmiast po podniesieniu zwierciad\u0142a wody do powierzchni gruntu. Przez pierwsze lata po ponownym nawodnieniu ze zdegradowanych gleb torfowych wydobywa si\u0119 wprawdzie zwi\u0119kszona ilo\u015b\u0107 metanu, ale wkr\u00f3tce emisje te zr\u00f3wnuj\u0105 si\u0119 z poziomem typowym dla naturalnych bagien i s\u0105 ma\u0142o znacz\u0105ce w por\u00f3wnaniu z efektem ograniczenia wcze\u015bniejszych ogromnych emisji CO2<\/sub>. W ten spos\u00f3b przywr\u00f3cimy te\u017c mikroklimatyczn\u0105 rol\u0119 bagien wynikaj\u0105c\u0105 z retencji i regulacji obiegu wody, adaptuj\u0105c si\u0119 do zmiany klimatu.<\/p>\n\n\n\n

To wszystko mo\u017cna i trzeba zrobi\u0107 na wielk\u0105 skal\u0119 \u2013 o ile traktujemy powa\u017cnie zobowi\u0105zania Porozumienia Paryskiego o wyzerowaniu emisji gaz\u00f3w cieplarnianych. Przeprowadzenie tego procesu jest przede wszystkim wyzwaniem natury polityczno-administracyjnej. Na szcz\u0119\u015bcie jest to problem wielu kraj\u00f3w Unii Europejskiej i powinien by\u0107 wsp\u00f3lnie rozwi\u0105zany. Unia Europejska jest drugim, po Indonezji, emitentem gaz\u00f3w cieplarnianych z osuszonych torfowisk. Nie bez znaczenia jest fakt, \u017ce aktualne status quo jest wspierane przez system dop\u0142at do rolnictwa w ramach Wsp\u00f3lnej Polityki Rolnej. Ta sytuacja ma si\u0119 zmieni\u0107 w najbli\u017cszej perspektywie finansowej, cho\u0107 trudno dzi\u015b przewidzie\u0107, na ile konieczno\u015b\u0107 powstrzymania emisji z torfu zostanie doceniona przez polityk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug szacunk\u00f3w Greifswald Mire Centre z 2019 r.<\/a>, Unia Europejska powinna do 2050 r. ponownie nawodni\u0107 15 mln ha osuszonych torfowisk. Oznacza to konieczno\u015b\u0107 ponownego nawadniania co najmniej 500 tys. ha. rocznie. Wycofanie takich obszar\u00f3w z sektora rolnego i oddanie ich przyrodzie po ponownym zabagnieniu jest niemal niemo\u017cliwe do realizacji w takiej perspektywie czasowej \u2013 nie dlatego, \u017ce maj\u0105 one szczeg\u00f3lnie du\u017cy udzia\u0142 w produkcji \u017cywno\u015bci (to wszak zaledwie par\u0119 procent obszar\u00f3w rolniczych UE), ale ze wzgl\u0119du na ekonomiczne i spo\u0142eczne koszty takiego przedsi\u0119wzi\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n

Potrzeba paludikultury<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Dlatego w\u0142a\u015bnie potrzebujemy paludikultury \u2013 czyli bagiennego rolnictwa (Wichtmann i in. (ed.) 2016<\/a>). Paludikultura to przyjazna klimatowi i przyrodzie alternatywa dla u\u017cytkowania torfowisk w stanie odwodnienia, czyli uprawa ro\u015blin bagiennych (np. pa\u0142ki szerokolistnej, trzciny pospolitej, olszy) w warunkach zachowuj\u0105cych pok\u0142ady torfu, a wi\u0119c minimalizuj\u0105cych emisje gaz\u00f3w cieplarnianych. Sprzyja jej wysoka \u017cyzno\u015b\u0107 ponownie nawodnionych torfowisk. Przy u\u017cyciu r\u00f3\u017cnych, sprawdzonych ju\u017c technik, biomasa mo\u017ce by\u0107 wykorzystana do produkcji energii lub by\u0107 przetwarzana na materia\u0142y izolacyjne i budowlane, na pod\u0142o\u017ca do ro\u015blin uprawnych (kompost), wreszcie cz\u0119\u015b\u0107 ro\u015blin bagiennych sprawdza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako pasza dla zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

To opcja sprawdzona dot\u0105d w stosunkowo niewielkiej, g\u0142\u00f3wnie eksperymentalnej skali (Wichmann 2017<\/a>), ale w Niemczech b\u0119d\u0105ca ju\u017c podstaw\u0105 regionalnego planowania (Tanneberger i in<\/a>.<\/a> 2020<\/a>). Jej powszechne wdro\u017cenie wydaje si\u0119 jedyn\u0105 drog\u0105 do szybkiego ograniczenia emisji gaz\u00f3w cieplarnianych z torfowisk, ale wymaga systemowego wsparcia.<\/p>\n\n\n\n

Wiadomo ju\u017c, \u017ce w nowej, zreformowanej Wsp\u00f3lnej Polityce Rolnej UE paludikultura ma by\u0107 jednym z tzw. ekoschemat\u00f3w, do kt\u00f3rych realizacji przewidziano specjalne dop\u0142aty. Konkretne rozwi\u0105zania i decyzje zapadn\u0105 jednak na poziomie pa\u0144stw cz\u0142onkowskich i b\u0119d\u0105 zapewne r\u00f3\u017cne w poszczeg\u00f3lnych krajach. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wsparcie innowacyjnego rolnictwa bagiennego jest w Polsce bardzo potrzebne, pozwoli bowiem nie tylko na podtrzymanie dochodowo\u015bci rolnik\u00f3w gospodaruj\u0105cych na torfowiskach w warunkach ochrony klimatu, ale r\u00f3wnie\u017c zapewni niezb\u0119dne warunki brzegowe dla ochrony s\u0105siaduj\u0105cych torfowisk o wysokich walorach przyrodniczych, dzi\u015b zagro\u017conych w zwi\u0105zku z odwadnianiem przyleg\u0142ych obszar\u00f3w rolnych.<\/p>\n\n\n\n

Jak m\u00f3wi m\u00f3j najwa\u017cniejszy nauczyciel i mentor w zakresie wiedzy o bagnach, prof. Hans Joosten: Peatlands must be wet: for nature, for people, forever!<\/em>  (Torfowiska musz\u0105 by\u0107 mokre: dla przyrody, dla ludzi, na zawsze!)<\/p>\n\n\n\n

dr\u00a0hab. Wiktor Kotowski \u2013 profesor Uniwersytetu Warszawskiego na\u00a0Wydziale Biologii, kierownik Grupy Badawczej ds.\u00a0Ekologii Mokrade\u0142 w\u00a0Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych UW\u00a0oraz\u00a0wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel i\u00a0cz\u0142onek Zarz\u0105du Stowarzyszenia Centrum Ochrony Mokrade\u0142.<\/p>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/naukaoklimacie.pl<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Znaczenie torfowisk dla regulacji klimatu ma zar\u00f3wno wymiar globalny, jak i lokalny. Ten pierwszy wynika z ich roli w kr\u0105\u017ceniu i magazynowaniu w\u0119gla (zob. np. Torfowiska: wa\u017cny gracz \u015bwiatowego cyklu w\u0119glowego), a ten drugi \u2013 z ich wp\u0142ywu na retencj\u0119 i l\u0105dowy obieg wody. Oba procesy zostaj\u0105 znacz\u0105co zaburzone na skutek dzia\u0142a\u0144 prowadz\u0105cych do osuszania lub innego rodzaju degradacji bagien. Je\u015bli chcemy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2311,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2310"}],"collection":[{"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2310"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2310\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2312,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2310\/revisions\/2312"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2311"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2310"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2310"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/czyste-jeziora.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2310"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}