prof. dr hab. inż. Tomasz Heese, dr inż. Katarzyna Pikuła – Retencja jeziorna – zagrożenia dla jakości wód i zasady wyboru jezior do stabilizacji poziomu wody.

Retencja jeziorna – zagrożenia dla jakości wód i zasady wyboru jezior do stabilizacji poziomu wody.

prof. dr hab. inż. Tomasz Heese, dr inż. Katarzyna Pikuła, Laboratorium Gospodarki Wodnej, Politechnika Koszalińska

Retencja to zdolność dorzecza, zlewni lub innej jednostki przestrzennej do magazynowania wody w krajobrazie, glebie, warstwach wodonośnych, która jest kształtowana przez czynniki abiotyczne i biotyczne. Samą retencję naturalną w zlewni rzecznej możemy podzielić na retencję: krajobrazową, glebową, retencję wód gruntowych, retencję wód podziemnych i retencję wód powierzchniowych. Ważnym elementem tak interpretowanej retencji jest możliwość sterowania lub nie gromadzonej wody. Retencja sterowana, zakłada retencję wody w podpiętrzonych jeziorach w oparciu o urządzenia regulacyjne pozwalające na sterowanie ilością odprowadzanej wody. Aktualnie coraz częściej rozważane są metody sterowania odpływem z podpiętrzanych/stabilizowanych jezior z zastosowaniem naturalnych lub semi-naturalnych rozwiązań bez potrzeby budowania jazów czy stałych progów. Retencja niesterowana polega między innymi na spowolnieniu, zmniejszeniu lub zatrzymaniu odpływu ze zlewni rzecznej bez możliwości sterowania wielkością odpływu.
Jeziora w kształtowaniu odpływu spełniają dwie podstawowe role: wyrównującą i drenującą. Jeziora wyrównują odpływ rzeczny poprzez magazynowanie wody w okresach jej nadmiaru (wezbrań) i oddają w okresach deficytów. W dużych systemach rzeczno-jeziornych rola wyrównawcza jezior maleje wraz z biegiem rzeki, jeziora na końcu systemy zwykle przepuszczają falę wezbraniową w postaci niezmienionej. Działania dotyczące retencji jeziornej , muszą się koncentrować w ramach potencjalnej zdolność dorzecza, zlewni lub innej jednostki przestrzennej do magazynowania wody w krajobrazie, glebie i warstwach wodonośnych. Wpisuje się to w aktualizowany Planu Przeciwdziałaniu Skutkom Suszy (aPPSS) oraz Program Przeciwdziałania Niedoborom Wody (PPNW-2022-2027 z perspektywa do 2030).
Najważniejszym zadaniem przy podpięprzaniu/stabilizacji poziomu wód w jeziorze jest minimalizacja negatywnych oddziaływań na stan ekologiczny wód jeziornych oraz cieków na odcinkach poniżej jeziora. Działania projektowe muszą być poprzedzone analizą batymetrii jezior, ukształtowania terenu, zagospodarowania zlewni oraz dynamiki stanów wody w jeziorze. Badania przedprojektowe, przed realizacją inwestycji, muszą obejmować ocenę stanu ekologicznego we wszystkich strefach życia jeziora do profundalu po litoral. Ocenę zmian zachodzących w ekosystemie, po realizacji inwestycji, realizujemy na podstawie zaplanowanego kilkuletniego monitoringu od pelagialu (fito- i zooplankton), profundalu (makrozoobentos), litoralu (makrofity) po gospodarkę rybacko-wędkarską.
Stabilizacja poziomu wody w jeziorze powoduje szereg zmian w morfologii zbiornika, parametrach fizykochemicznych wody czy cechach biologicznych. Więcej zmian zaobserwujemy w jeziorach płytkich z płaską misą jeziorną gdzie zwiększamy powierzchnię jeziora przy niewielkiej retencji. Przy jeziorach o stromych brzegach przy niewielkich zmianach powierzchni mamy wyraźniejszy wzrost retencji. Główną rolą jezior w systemie rzeczno-jeziornym jest regulowanie odpływu i jego wyrównanie, które jest zależne od objętości jeziora oraz jego miejsca położenia w dorzeczu. Rola jezior w kształtowaniu odpływu systemu rzeczno-jeziornego jest możliwa do oceny na podstawie wykonania szczegółowego bilansu wodnego. W systemie będziemy mieli jeziora, wyrównujące odpływ (zachowują się podobnie jak zbiorniki retencyjne), przepływowe (dopływ równy jest odpływowi) i drenujące wody podziemne (odpływ z jeziora jest większy od dopływu).
Jeziora zakłócają transport materii biogennej. Wskutek spadku energii kinetycznej wody następuje akumulacja materii allochtonicznej i autochtonicznej w postaci osadów. Dobry plan stabilizacji poziomu wód jeziora musi obejmować szczegółowe rozwiązania dla obszarów przybrzeżnych. Dla przykładu przybrzeżne środowiska z dużą akumulacją trofu, w warunkach naturalnych są zalewane okresowo przy wysokich stanach jeziora i to zwykle wiosną. Inaczej w warunkach piętrzenia kiedy są zalane cały rok lub przez kilka miesięcy. Prowadzi to do wielu niekorzystnych zmian w tym do wymywania materii organicznej w kierunku toni wodnej tj. otwartego plosa. Jednym z rozwiązań, szczególnie przy znacznych powierzchniach takiego siedliska, jest możliwość wyłącznie takiego obszaru z zakresu retencji np. poprzez obwałowania. Tworzy się dodatkowe siedliska wodno-błotne zwiększające potencjał bioróżnorodności i kumulacji materii organicznej (dodatkowe siedliska dla płazów, gadów, ptaków i roślinności błotna czy typowo torfowej).